Tư liệu dịch: Kinh tế và thương mại

CÁI GIÁ PHẢI TRẢ CỦA CHỦ NGHĨA BẢO HỘ MẬU DỊCH
Tạp chí Điện tử của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, tháng 1/2007

MỘT MÔ HÌNH RÕ RÀNG CHO CẢI CÁCH
Jonathan Kimball

Có một sự khác biệt sâu sắc và dễ nhận thấy trong phát triển kinh tế giữa nhiều quốc gia thuộc Liên Xô cũ đã mở cửa thị trường theo cách gia nhập Liên minh châu Âu (EU) với một số ít các quốc gia đã không làm như vậy.

Jonathan Kimball là Giám đốc Vụ Đông Nam Âu-Trung Âu thuộc Bộ Thương mại Hoa Kỳ.

Mười bảy năm sau khi bức tường Béclin sụp đổ, các nền dân chủ với thị trường tự do đã bắt rễ ở khu vực Trung và Đông Âu, trong đó có cả các nước Ban-tích thuộc Liên Xô cũ. Cộng hòa Séc, Estonia, Hungary, Latvia, Lithuania, Ba Lan, Slovakia và Slovenia đều đã trở thành thành viên của Liên minh châu Âu, Rumania và Bungari cũng đã gia nhập tổ chức này vào ngày 1/1/2007. Tư cách thành viên EU thể hiện sự công nhận quốc tế về quá trình chuyển đổi kinh tế và chính trị to lớn của khu vực này, tự do hóa thương mại là một phần quan trọng trong tiến trình gia nhập và sẽ gây ra những ảnh hưởng to lớn về dài hạn đối với kỹ năng và hiểu biết của dân chúng trong vùng.

Ngược lại, các nước Liên Xô cũ như Belarus, Moldova, và Ukraina, xét về mặt địa lý thì nằm về phía tây Liên Xô cũ nhưng không phải là thành viên EU, đã không áp dụng các chính sách tự do hóa thương mại và do đó đã không có được các thành quả giống như các nước thuộc Liên Xô cũ đã là thành viên của Liên minh châu Âu. Trên thực tế, khi các nền kinh tế này tăng trưởng trong 15 năm qua, họ không được lợi từ các nguồn vốn và đầu tư nước ngoài giống như các nước hàng xóm phía Tây. Điều này có thể được giải thích phần nào bởi sự khác biệt về hoàn cảnh lịch sử, bởi sự thiếu vắng các cam kết chính trị về cải cách và quan trọng hơn là vì không có áp lực từ bên ngoài buộc họ phải thực hiện tự do hóa thương mại như đối với các nước thành viên EU. Nhưng điều mà họ thiếu nhất là một cam kết nghiêm túc về việc loại bỏ các hàng rào phi thuế quan hiện đang cản trở nghiêm trọng tăng trưởng thương mại và đầu tư nước ngoài. Những rào cản phi thuế quan này được sử dụng như một bức tường bảo hộ, tạo điều kiện ưu đãi cho các doanh nghiệp trong nước có thông tin và các mối quan hệ làm tăng thị phần của họ.

Chỉ sau khi Rumani và Bungari cắt giảm đáng kể các hàng rào phi thuế quan - ví dụ như đẩy mạnh thực hiện quyền sở hữu trí tuệ, xóa bỏ quan liêu để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp được trực tiếp làm việc với nhà nước, xóa bỏ các hệ thống thu mua không minh bạch và nạn tham nhũng tràn lan - thì nền kinh tế của hai quốc gia này mới có bước chuyển biến rõ rệt, các nhà đầu tư nước ngoài bắt đầu xâm nhập thị trường và kim ngạch xuất khẩu bắt đầu tăng lên.

Mô hình mà các quốc gia như Moldova, Ukraina và Belarus có thể đi theo là rất rõ ràng. Đó là mô hình của các nước Đông và Trung Âu. Các nền kinh tế Đông và Trung Âu đã lớn mạnh nhanh chóng vì chúng đã mở cửa thị trường cho cạnh tranh từ bên ngoài, đã giảm sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế và đã tiến hành các cải cách về cơ cấu. Những ví dụ về các cải cách quan trọng đã được triển khai trong khu vực này có thể được tóm tắt dưới đây.

Cắt giảm thuế quan: cắt giảm thuế quan là một công cụ quan trọng để thị trường có tính cạnh tranh. Các hàng hóa chất lượng cao hơn và giá thành rẻ hơn sẽ đào thải các công ty hoạt động không có hiệu quả ra khỏi thị trường và yêu cầu các công ty còn lại phải có phương thức sản xuất mới có hiệu quả cao.

Tự do hóa giá cả: Mặc dù rất khó khăn về mặt chính trị song việc tự do hóa giá cả là yếu tố chủ chốt để thực hiện những áp lực thị trường đối với tất cả các nhà sản xuất, từ những nhà sản xuất hàng tiêu dùng đến các nhà sản xuất năng lượng. Xóa bỏ trợ cấp cũng cho phép các sản phẩm nước ngoài gia nhập thị trường mà không gặp phải bất kỳ trở ngại nào về tự do cạnh tranh.

Tư nhân hóa: Việc giảm vai trò của nhà nước trong việc kiểm tra giám sát các công cụ sản xuất cho phép các công ty phản ứng một cách có hiệu quả và kịp thời trước tính chu kỳ của thị trường. Tư nhân hóa cũng cho phép nhà nước trút bỏ gánh nặng về các công ty làm ăn thua lỗ - là những công ty đang gây ra những gánh nặng khủng khiếp cho ngân sách nhà nước, đồng thời, tư nhân hóa cũng thu hút các nhà đầu tư nước ngoài đầu tư vào các nền kinh tế trong khu vực.

Xây dựng các cơ quan điều tiết và quản lý độc lập: Việc giảm ảnh hưởng của nhà nước lên các quyết định luật pháp là điều kiện tiên quyết để xây dựng một nền kinh tế thị trường có thể dự báo trước. Tham nhũng và ảnh hưởng chính trị rất dễ xảy ra khi nhà nước có vai trò đầu vào quan trọng trên thị trường. Điều này càng quan trọng đối với các khu vực tài chính, bưu chính viễn thông và năng lượng.

Các chính sách tài khóa và tiền tệ vững mạnh: Kiểm soát lạm phát là yếu tố quyết định đối với việc phát triển một thị trường bền vững và có thể dự báo. Đồng thời, các chi tiêu của chính phủ cần phải bị hạn chế, mang lại hiệu quả và minh bạch. Điều này là rất quan trọng đối với việc định hướng và giảm nhẹ những tác động của việc áp dụng các nguyên tắc thị trường.

Các thành quả là rất đáng ghi nhận. Theo dữ liệu của Tạp chí Kinh tế Thế giới thuộc Quỹ Tiền tệ Quốc tế, vào tháng 9 năm 2006, GDP bình quân đầu người (tính theo ngang bằng sức mua) ở Trung và Đông Âu đã tăng 112% trong giai đoạn từ năm 1993 đến năm 2005. Ngược lại, mức tăng trưởng GDP bình quân đầu người tại Belarus, Moldova, và Ukraina trong cùng khoảng thời gian này là 48%.

Ngoài ra, các nhà đầu tư nước ngoài đã bị hấp dẫn bởi các cải cách sâu rộng này. Ngoài việc gia nhập các nền kinh tế thông qua các công ty tư nhân, các liên doanh và các khoản đầu tư tại chỗ ở những địa điểm mới, các nhà đầu tư nước ngoài đã mang đến việc làm, kiến thức, và một khoản thu từ thuế đáng kể cho các nền kinh tế chuyển đổi. Kết quả là, cùng với việc các ngành công nghiệp quốc doanh bị đóng cửa hoặc hợp lý hóa, các nhà đầu tư nước ngoài bị hấp dẫn bởi khả năng dự báo được của nền kinh tế, đã giúp các quốc gia này tạo ra công ăn việc làm mới để thay thế cho những chỗ làm mất đi do các công ty quốc doanh bị giải thể hoặc tiến hành giảm biên chế. Mặc dù một số cải cách đã nêu trên đây đã được triển khai ở Belarus, Moldova và Ukraina, nhưng việc thiếu một cam kết thực sự để thực thi các điều luật mới đã dẫn tới mức độ đầu tư nước ngoài thấp ở những nước này.

Các hoạt động chuyển đổi kinh tế của các thành viên mới trong Liên minh châu Âu còn phải tiến xa hơn nữa. Trong toàn khu vực, cần phải giảm bớt tham nhũng, xóa bỏ nạn quan liêu, các hoạt động thu mua công cộng cần phải minh bạch hơn và cần dỡ bỏ các hàng rào phi thuế quan khác. Tuy nhiên, tự do hóa thương mại và các cải cách cơ cấu sâu sắc đã được triển khai từ năm 1989 - là những cải cách đã mang lại thành công lớn, thể hiện qua tăng trưởng kinh tế liên tục và mạnh mẽ - lại dường như đang bị đảo ngược. Tính có thể dự báo trước - là điều mà Belarus, Moldova, và Ukraina đang thiếu - sẽ tạo ra một môi trường kinh doanh thu hút các nguồn vốn trong nước và nước ngoài, mang lại việc làm, tăng trưởng kinh tế, và một tầng lớp trung lưu giàu có hơn, sung sức hơn. Đây đều là những điều kiện tiên quyết đối với một nền kinh tế hiện đại có tính toàn cầu.