Tư liệu dịch: Báo chí, truyền thông và công nghệ thông tin

VÌ MỘT NGÀNH TRUYỀN THÔNG ÐẠI CHÚNG TỰ DO VÀ CÓ TRÁCH NHIỆM
Tạp chí điện tử của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, tháng 2/2003

VAI TRÒ CỦA TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG ĐỘC LẬP TRONG VIỆC XÂY DỰNG NỀN DÂN CHỦ
Frederic W. Schieck
Phó giám đốc Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ

Truyền thông đại chúng độc lập có thể đóng góp vào sự phát triển tốt hơn của các quốc gia và các xã hội. Tuy nhiên, để làm như vậy họ thường phải trải qua quá trình tự hoàn thiện.

Tổng quan

Truyền thông đại chúng độc lập trên khắp thế giới đã nổi bật lên như những lực lượng mạnh nhất trong đấu tranh để làm biến đổi những chế độ bưng bít và áp chế thành những xã hội cởi mở và tiến bộ. Sự chuyển hướng tới dân chủ và thị trường tự do đã được thực hiện một cách nghiêm chỉnh khắp toàn cầu, đặc biệt là từ khi kết thúc Chiến tranh Lạnh, nhưng đồng thời cũng không hoàn toàn nhìn thấy trước những hậu quả khi các lực lượng đen tối trỗi dậy sau mấy thập niên tồn tại dưới tấm mặt nạ của sự đàn áp.

Bọn phân biệt chủng tộc, khủng bố, bài trừ sắc tộc, những nghiệp đoàn tội ác, bọn buôn bán ma túy và các chính khách cực đoan đã xuất hiện hoặc tái xuất hiện trong rất nhiều nước. Chúng thách thức xem liệu những quốc gia thuộc Liên Xô trước đây mới độc lập và những nước đang phát triển ở châu Á, châu Phi và Mỹ La-tinh có chấp nhận những hình thức chính phủ dân chủ và có tính đại diện nhằm đem lại giáo dục, sức khỏe, an ninh, cơ hội và một nền kinh tế hiệu quả thúc đẩy đầu tư và thương mại.

Trong cuộc chiến này, Hoa Kỳ cố gắng giúp những nước đó tiến tới nền dân chủ bằng cách giúp đỡ để hình thành, đào tạo và bảo vệ báo chí, phát thanh và truyền hình tự do và độc lập. Chúng ta tin tưởng rằng có thể giúp đỡ truyền thông đại chúng độc lập để thực hiện hai vai trò chủ yếu: là người kiểm tra chính phủ và là người giáo dục nhân dân về những vấn đề có ảnh hưởng tới cuộc sống của họ.

Hai trăm năm trước, Tổng thống Thomas Jefferson đã nói rất hay rằng: “Nền an ninh duy nhất của tất cả mọi điều là ở trong báo chí tự do”. Năm 1823, Jefferson lại nói: “Không thể chống lại sức mạnh của công luận, một khi nó được phép tự do thể hiện. Sự ủng hộ hoặc chống đối công khai do nó tạo ra cần phải được đưa ra xem xét. Cần phải giữ gìn cho dòng nước được trong sạch”.

Từ năm 1990 đến năm 2001, Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) dùng 270 triệu đô-la để trợ giúp truyền thông đại chúng tự do trong khối Xô Viết trước đây và các nước đang phát triển. Khoảng 182 triệu đô-la trong số đó tập trung vào các vệ tinh ở Đông Âu và khối Xô Viết trước đây, kể cả đầu tư lớn trong những chiến dịch truyền thông đại chúng độc lập ở Serbia và Bosnia ngay trước khi Tổng thống Slobodan Milosevic bị các cử tri đánh bại vào năm 2000 và sau khi tiến hành các cuộc chiến đẫm máu ở Croatia, Bosnia và Kosovo.

Cục Thông tin Hoa Kỳ (U.S. Infomation Agency - USIA), từ lúc đó sáp nhập vào Bộ Ngoại giao đã cử các nhà báo và các học giả Hoa Kỳ đến đào tạo các phóng viên, các biên tập viên và phát thanh viên tại Nigeria, Guinea, Bờ biển Ngà và hàng chục nước khác sau hàng thập kỷ dưới chế độ độc đảng.

Việc xây dựng hệ thống truyền thông đại chúng độc lập của Chính phủ Hoa Kỳ

Các chương trình trợ giúp truyền thông đại chúng do Bộ Ngoại giao và USAID tài trợ gồm bốn mặt chủ yếu.

Thứ nhất là giáo dục về nghề báo chí. Các nhà báo và giáo viên Hoa Kỳ được cử ra nước ngoài (cùng với các chuyên gia bản địa) để nói chuyện, giảng dạy cho các nhà báo về các cách đưa tin, tính chính xác, sự cân bằng, thẳng thắn, tập hợp tin tức, viết rõ ý, phân biệt giữa bình luận và đưa tin và bảo vệ các nguồn tin. Họ cũng được hướng dẫn về cách xử trí như thế nào những vấn đề tế nhị như xung đột sắc tộc, các quyền phụ nữ và HIV/AIDS. Ngoài ra các nhà báo được đưa sang Hoa Kỳ đi thăm các tòa báo và đài phát thanh, truyền hình Hoa Kỳ để quan sát xem báo chí tự do hoạt động như thế nào trong môi trường ở Hoa Kỳ. Các nhà báo được mời tới Mỹ cũng có thể tham dự các hội thảo và các lớp chuyên đề tại đài Tiếng nói Hoa Kỳ hoặc tại các cơ sở đào tạo sau đại học.

Các nhà báo và biên tập Hoa Kỳ được cử ra nước ngoài để dạy những nguyên tắc cơ bản của báo chí tự do như tính khách quan, tính chính xác và trung thực – không phải nhằm để bảo vệ chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ. Trong thực tế, một trong những bài học lớn nhất mà họ giảng dạy là vai trò của một nhà báo hoạt động trong một xã hội tự do là phê bình chính sách của chính phủ, thậm chí Tổng thống Hoa Kỳ cũng không được miễn trừ khỏi những lời chỉ trích của báo chí tự do.

Thứ hai là việc trợ giúp truyền thông đại chúng tự do liên quan đến phát triển kinh doanh truyền thông đại chúng. Để thoát ra khỏi sự kiểm soát của chính phủ, các hãng truyền thông đại chúng cần phải kiếm sống theo cách của riêng họ, trả lương khá và chi trả cho các sản phẩm từ in ấn cho đến máy truyền tin. Ở một số nước nghèo, các phóng viên được trả lương rất ít, nên một số phải nhận “phong bì” tiền mặt của các cơ sở hoặc nhận tiền khi họ dự hội nghị báo chí. Các chương trình Hoa Kỳ cũng giảng dạy cho các ông chủ và các giám đốc truyền thông đại chúng về quảng cáo, tiếp thị, và quản lý tài chính để họ có thể tự tồn tại được. Các chương trình cũng trợ giúp thực hiện các nghiên cứu khả thi, kế hoạch kinh doanh và thiết lập các phòng kiểm toán để kiểm tra việc phát hành nhằm quyết định giá cả quảng cáo.

Khía cạnh thứ ba của việc Hoa Kỳ trợ giúp truyền thông đại chúng là giúp đỡ các nhóm ở bản địa nhà báo, nhà xuất bản, những người ủng hộ quyền con người hoặc những nhà lập pháp soạn thảo các luật bảo vệ khả năng của báo chí trong việc theo dõi và đưa tin về chính phủ và các vấn đề khác mà không sợ bị quấy nhiễu. Các quĩ của Hoa Kỳ cũng được dùng vào việc giáo dục các luật sư trong lĩnh vực truyền thông đại chúng và trợ giúp việc bảo vệ về pháp lý đối với các phương tiện truyền thông đại chúng.

Khía cạnh thứ tư là trợ giúp cho sự hình thành của các Hội nghề nghiệp của các nhà báo, biên tập viên và chủ hãng truyền thông đại chúng. Những tổ chức này trở thành một lực lượng bảo vệ các thành viên, đồng thời thực hiện các chức năng tiêu biểu cho hội đoàn như đặt ra tiêu chuẩn về chuyên môn; khuyến khích các thành viên nâng cao phẩm chất và sự tín nhiệm và thúc đẩy họ tiếp cận nhiều hơn các tài liệu công khai, dự các cuộc họp và phỏng vấn các quan chức nhà nước.

Các hình thức khác trong việc trợ giúp truyền thông đại chúng độc lập

Trong một số trường hợp sự trợ giúp của Hoa Kỳ bao gồm tài trợ tài chính cho các đầu tư cơ bản như mua máy in, máy truyền tin, thiết bị phát thanh truyền hình và các máy vi tính trong phòng tin.

Ngoài mục đích chủ yếu của Hoa Kỳ là trợ giúp truyền thông đại chúng tư nhân và độc lập, trong một số trường hợp, việc trợ giúp cũng nhằm vào việc đào tạo các nhân viên và những người quản lý các cơ sở truyền thông đại chúng của nhà nước. Tuy nhiên, mục đích lâu dài của việc trợ giúp này là để làm cho truyền thông đại chúng của nhà nước độc lập hơn, chuyên nghiệp hơn và có khả năng tư nhân hóa. Khi truyền thông đại chúng của nhà nước theo kịp các tiêu chuẩn chuyên nghiệp, họ càng có khả năng hơn trong việc phục vụ lợi ích của công chúng hơn là làm chỗ dựa cho chính phủ hiện hành.

Sự trợ giúp của Hoa Kỳ cho truyền thông đại chúng độc lập phải đối mặt với một số ý kiến bất đồng. Đôi khi một phương tiện thông tin tự do lần đầu xuất hiện thường thiếu kinh nghiệm và đưa các tin không được kiểm tra, sai lạc, dối trá, thổi phồng thái quá hoặc vu khống. Tại một số nước, sự trợ giúp của Hoa Kỳ cho truyền thông đại chúng bị xem là sự can thiệp của nước ngoài. Tại một số nước khác, thông tin tự do có những lúc thể hiện các quan điểm chống Hoa Kỳ hoặc đi ngược lại các chính sách của Hoa Kỳ và các đồng minh của Hoa Kỳ.

Bất chấp những sự không ủng hộ này và sự chỉ trích đối với hệ thống truyền thông đại chúng non nớt, USAID vẫn cam kết tiến hành hoạt động này. Xây dựng một hệ thống thông tin độc lập và có trách nhiệm là một quá trình tiến triển, đòi hỏi hàng thập kỷ tại những nước không có truyền thống khoan dung đối với việc phổ biến những quan điểm đối lập. Sự hỗ trợ cho truyền thông đại chúng ở Mỹ La tinh trong những năm gần đây, trừ Cuba, đã hoàn thành khi những nước này đã có được nền dân chủ. Tuy nhiên đã có một vài sự hỗ trợ dành cho những báo cáo điều tra rất cần thiết để đấu tranh với nạn tham nhũng và nạn buôn lậu thuốc phiện.

Văn phòng của USAID về các Sáng kiến Chuyển đổi

Tại 13 nước đang phát triển theo chiều hướng dân chủ như Apganixtan, việc trợ giúp của USAID cho truyền thông đại chúng được thực hiện thông qua Văn phòng về các Sáng kiến Chuyển đổi (OTI) hoạt động tại các khu vực có xung đột trong thời gian gần đây hoặc đang tiếp diễn. Sự hỗ trợ của OIT cho truyền thông đại chúng độc lập- ngoài việc đào tạo và phát triển hạ tầng cơ sở- bao gồm các chương trình thông điệp về hòa bình, khoan dung và sự tham gia vào nền dân chủ. Nỗ lực nhằm quảng bá các tin tức và thông tin tích cực có tính chất hỗ trợ cho các quá trình và các giá trị dân chủ này rất khác so với việc giúp đỡ trực tiếp cho truyền thông đại chúng độc lập vốn chỉ đòi hỏi giúp cho báo giới có trách nhiệm và không quảng bá những thông điệp đặc biệt.

Trợ giúp khác của USAID

Các chương trình khác của USAID nhằm hỗ trợ những nhu cầu phát triển then chốt như giáo dục và y tế, có thể bao gồm cả những yếu tố hỗ trợ truyền thông đại chúng. Những chương trình này có thể dùng đài phát thanh, truyền hình và báo chí để tiếp thị các chương trình xã hội. Tại Rwanđa, việc trợ giúp của Hoa Kỳ trong việc truyền phát các bản tin về những phiên tòa xét xử tội diệt chủng và các vấn đề khác đã được xem là có ý nghĩa quan trọng trong việc khắc phục di sản của “đài phát thanh thù địch” vốn bị dùng để kích động hận thù sắc tộc và diệt chủng trong năm 1994.

Các phương pháp mới có tính sáng tạo

Một trong các bài học mà USAID rút ra được sau khi tiến hành chương trình hỗ trợ truyền thông đại chúng hơn thập kỷ qua là thay vì cố gắng xây dựng một mạng lưới truyền thông đại chúng hoàn toàn mới, tốt hơn cả là trợ giúp các phương tiện thông tin đang sẵn có, ngay cả khi cần mua máyphát sóng và giấy in báo thông qua viện trợ trực tiếp.

Một bài học khác là cố gắng hỗ trợ đưa các bản tin có tính phê phán trong những lĩnh vực ít bị đe dọa hơn như bản tin về đường xá, y tế và môi trường ở bản địa, khi chính phủ cấm sự phê phán trực tiếp nhà cầm quyền. Các nhà báo đã sử dụng những bản tin như vậy làm xuất phát điểm để bắt đầu đưa tin có tính phê bình về những vấn đề của chính phủ, rất lâu trước khi họ có thể đụng đến những vấn đề nghiêm trọng hơn đại loại như sự cần thiết của tuyển cử tự do và tư pháp độc lập. Hỗ trợ của Hoa Kỳ cũng giúp đào tạo các nhà báo nỗ lực và gắng sức thiết lập quan hệ tích cực với các quan chức chính phủ, để thực hiện các phóng sự điều tra và đưa tin về khủng bố. Một nỗ lực được Hoa Kỳ hỗ trợ trong thời gian gần đây đã giúp các nhà báo Bungaria tìm ra dấu vết của dòng chảy ma túy và tiền từ Osama bin Laden sang tớI châu Âu qua Bungaria.

Sức mạnh và ảnh hưởng của truyền thông đại chúng chưa bao giờ lại quan trọng như ngày nay. Thông tin qua vệ tinh và Internet đã giúp cho các nhóm nhỏ cực đoan có thể phổ biến rộng rãi các thông điệp thù hận và không có tính khoan dung tới hàng triệu người khi chỉ cần nhấn một phím bấm. Sự trợ giúp của Hoa Kỳ trong việc tạo lập một nền truyền thông đại chúng cân bằng, trung thực tiếp tục là một ưu tiên quan trọng, nhất là sau cuộc tấn công ngày 11 tháng 9, bởi vì chúng ta muốn tạo dựng một thế giới được thông tin tốt hơn và khoan dung hơn.