Tư liệu dịch: Kinh tế và thương mại

DOANH NGHIỆP SIÊU NHỎ: ĐẶT NỀN MÓNG CHO SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ
Tạp chí điện tử của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, tháng 2/2004

TÀI TRỢ CHO SỰ PHÁT TRIỂN: DỊCH VỤ NGÂN HÀNG CHO DOANH NGHIỆP SIÊU NHỎ
Katharine McKee, Giám đốc, Ban Phát triển Doanh nghiệp Siêu nhỏ, Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ

Chỉ có 5% các gia đình có thu nhập thấp trên thế giới có tiếp cận với các dịch vụ tài chính. Tuy nhiên, những dịch vụ này hiện nay được coi là có tính cấp bách đối với việc phát triển doanh nghiệp nhỏ, thu nhập và tăng công ăn việc làm ở tất cả các nước, Katharine McKee, Giám đốc Ban Phát triển Doanh nghiệp Siêu nhỏ của Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) nói.

McKee chỉ ra những chiến lược then chốt mà USAID đang sử dụng trong việc hỗ trợ hoạt động tài chính siêu nhỏ mà hiện nay đang là vấn đề được đặt lên hàng đầu trong các chiến lược chống đói nghèo. Các phương thức tiên tiến nhằm phục vụ doanh nghiệp và gia đình có thu nhập thấp, bà nói,bao gồm việc tìm ra các hình thức thay thế cho biện pháp thế chấp truyền thống, xúc tiến các kế hoạch hoàn trả linh hoạt và giới thiệu nhiều dịch vụ tài chính hơn nữa như bảo hiểm và tài khoản tiết kiệm linh hoạt.

Để tăng trưởng và thịnh vượng, các doanh nghiệp thuộc mọi quy mô cần tiếp cận các dịch vụ tài chính. Nhưng việc tiếp cận lại là thách thức đặc biệt đối với các gia đình nghèo trên toàn thế giới khi cần đi vay, cần tín dụng và tiết kiệm để thành lập, duy trì và mở rộng các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ. Từng được xem là yếu tố phụ trợ cho chính sách phát triển chủ đạo, việc tiếp cận tài chính siêu nhỏ hiện nay được đặt lên hàng đầu trong chiến lược chống đói nghèo toàn cầu vì có nhiều tiềm năng to lớn trong việc tạo ra thu nhập và tăng thêm việc làm ở cấp địa phương và quốc gia.

Các dịch vụ tài chính có vai trò không kém phần quan trọng trong việc bảo hiểm trước các hậu quả không thấy trước do ốm đau, mất khả năng lao động hoặc chết; các thiên tai, chiến tranh và các khủng hoảng khác. Bằng các dịch vụ tài chính, người nghèo có thể gửi con em tới trường học, mua thuốc men và sinh sống trong những thời kỳ thiếu thốn về tiền bạc hoặc thực phẩm.

Mặc dù dịch vụ tài chính có vai trò quan trọng đối với xóa đói giảm nghèo và tăng trưởng kinh tế công bằng, nhưng các chuyên gia ước tính chỉ có 5% các gia đình có thu nhập thấp trên thế giới được tiếp cận với các dịch vụ này. Cộng đồng phát triển quốc tế, với tầm nhìn được gọi là "sự tham gia sâu hơn của khu vực tài chính", đang thúc đẩy sự mở rộng phạm vi các dịch vụ tài chính thông qua một loạt các ngân hàng và tổ chức phi ngân hàng để phục vụ cho một số lượng hơn các gia đình có thu nhập thấp và trung bình trên toàn thế giới.

Hỗ trợ cho tài chính siêu nhỏ đã là tâm điểm của các chương trình viện trợ của Hoa Kỳ trong hơn 25 năm qua. Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) hàng năm cung cấp trên 100 triệu đô-la cho các dự án tạo ra các dịch vụ tài chính siêu nhỏ có quy mô lớn, hiệu quả và lâu dài để phục vụ người nghèo ở các nước đang phát triển và có nền kinh tế chuyển đổi.

Hoa Kỳ bổ sung đầu tư trực tiếp cho phát triển dịch vụ tài chính siêu nhỏ thông qua hỗ trợ đối với các tổ chức tài chính quốc tế (IFIs) như Ngân hàng Thế giới, Công ty Tài chính Quốc tế (IFC) và các ngân hàng phát triển khu vực. Một số tổ chức tài chính quốc tế trong đó có Ngân hàng Phát triển Liên châu Mỹ, Ngân hàng Phát triển châu Á và Ngân hàng Tài thiết và Phát triển châu Âu đã có kinh nghiệm lâu dài trong việc hỗ trợ các dịch vụ tài chính cho doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ.

Kết quả đầu tư của USAID trong thời gian qua đầy ấn tượng (xem bảng đầu tư cho doanh nghiệp siêu nhỏ).

Ở một số nước, hỗ trợ cho dịch vụ tài chính siêu nhỏ trong thời gian qua đã làm biến đổi tình hình tài chính quốc gia bằng việc tập hợp được hàng trăm ngàn khách hàng và khuyến khích cải tiến làm thay đổi cách thức kinh doanh của những ngân hàng lớn. Khách hàng sử dụng dịch vụ tài chính siêu nhỏ hiện nay chiếm đa số trong số khách hàng sử dụng dịch vụ tài chính nói chung ở các nước Kyrgyzstan, Uganda và Bolivia. Ví dụ, ở Bolivia, chương trình tài chính siêu nhỏ của USAID đã giúp mở rộng quy mô các dịch vụ tài chính nếu xét về số lượng người vay tiền và gửi tiết kiệm cũng như toàn bộ hoạt động của các thị trường tài chính trong nước.

Theo thông tin của USAID dựa trên số liệu của các ngân hàng trung ương, tài sản đô-la của các tổ chức tài chính siêu nhỏ (MFIs) - là những nhóm cho vay chủ yếu đối với các doanh nghiệp nhỏ và các gia đình có thu nhập thấp - đang hoạt động ở Bolivia tăng gần 300% trong thời gian từ 1992 đến 2001, một tỷ lệ tăng trưởng gấp hơn tám lần các ngân hàng thương mại. Đến năm 2001, số lượng người đi vay của các tổ chức tài chính siêu nhỏ đã tăng hơn hai lần số người đi vay của các ngân hàng thương mại và 797.000 người Bolivia có tài khoản tiết kiệm tại các tổ chức tín dụng siêu nhỏ nếu so với 658.000 người gửi tiết kiệm ở các ngân hàng thương mại.

USAID cung cấp phần lớn tiền cho dịch vụ tài chính siêu nhỏ thông qua các "văn phòng" tại địa phương ở các nước đang phát triển và có nền kinh tế chuyển đổi. Hiện nay có khoảng 50 văn phòng của USAID hỗ trợ các chương trình tài chính siêu nhỏ và phát triển doanh nghiệp siêu nhỏ. Tiền được chia đều cho bốn khu vực hoạt động của USAID - châu Phi, Mỹ Latinh và Caribê, châu Á và Cận Đông, và châu Âu và Eurasia.

ĐÁP ỨNG NHU CẦU VAY

Các doanh nghiệp cần vay tiền để có vốn hoạt động, đầu tư dài hạn trong việc mua thiết bị và các khoản đầu tư khác, và các dịch vụ tiết kiệm và thanh toán để tạo ra việc làm và tận dụng các cơ hội kinh tế mới. Các gia đình cần tiếp cận các tài khoản tiết kiệm linh hoạt, các dịch vụ chuyển tiền và thanh toán, cần đóng tiền học phí, các khoản tiền dự phòng .v.v. để có thể tăng thêm thu nhập và tài sản, giảm khả năng bị thiệt hại trước các cuộc khủng hoảng và thực hiện các nghĩa vụ liên quan đến sinh đẻ, ma chay và cưới hỏi. USAID đã đầu tư vào việc xây dựng hàng loạt các dịch vụ để đáp ứng những nhu cầu thiết yếu này.

Một bài học căn bản thu được từ hoạt động là việc nghiên cứu thị trường cẩn thận có vai trò quan trọng trước khi các tổ chức tài chính cung cấp các dịch vụ tài chính mới. Ví dụ, bấy lâu nay hầu như các tổ chức tài chính siêu nhỏ chỉ cung cấp dịch vụ cho vay vốn hoạt động ngắn hạn. Đối mặt với yêu cầu cạnh tranh để có được khách hàng, các tổ chức tài chính siêu nhỏ hiện nay hiểu được tầm quan trọng của việc phải tạo ra những tiện ích mới cho sản phẩm và các kỹ thuật cung cấp dịch vụ để đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách hàng. Ví dụ, một tổ chức tài chính siêu nhỏ muốn phục vụ các gia đình nông dân ở vùng sâu phải điều chỉnh các điều kiện hoàn trả tiền vay và các dịch vụ tiết kiệm theo chu kỳ lưu chuyển tiền mặt của những gia đình đó và cộng đồng, một yếu tố có thể thay đổi rất nhiều theo mùa vụ và chu kỳ sản xuất nông nghiệp. Họ cũng có thể thấy rằng, thay vì mở một chi nhánh thường trực, chỉ cần tuyển dụng các nhân viên tín dụng lưu động để đi tới các vùng nông thôn phục vụ khách hàng.

Tài chính siêu nhỏ đã có một quá trình phát triển lâu dài kể từ lúc có rất ít người tin rằng việc các gia đình hoàn trả tiền vay cho kinh doanh và nhu cầu cuộc sống của họ có thể giúp các tổ chức này cạnh tranh với các ngân hàng mạnh nhất. Cũng không có nhiều người tin rằng các gia đình nghèo có thể có tiền tiết kiệm, gây dựng tài sản của chính họ. Làm thế nào để đạt được những bước đột phá này trong hoạt động tín dụng và tiết kiệm vi mô? Một vài nguyên tắc cơ bản đã trở thành yếu tố quyết định cho sự thành công - áp dụng tỷ lệ lãi suất bù đắp chi phí cho vay, quản lý nợ không trả đúng hạn một cách cẩn thận, và tạo ra những sản phẩm tài chính linh hoạt xét về yêu cầu tài sản thế chấp và thời hạn hoàn trả (xem khung về "Những kinh nghiệm thành công nhất trong phát triển doanh nghiệp siêu nhỏ: Triển vọng của USAID).

Các tổ chức tài chính siêu nhỏ ghi nhận rằng ít có khách hàng mới có tài sản thế chấp theo yêu cầu của ngân hàng để bảo đảm cho tiền vay. Do đó, họ đã xây dựng các hình thức thay thế cho tài sản thế chấp - là các sản phẩm được tạo ra nhằm khuyến khích hoàn trả tiền vay. Một trong các kỹ thuật là cơ chế "cho vay theo bậc". Các khoản vay ban đầu thường nhỏ và ngắn hạn nhưng khách hàng có thể vay nhiều hơn và lâu hơn nếu họ có quá trình hoàn trả tiền vay đúng hạn. Một hình thức thay cho thế chấp tài sản là chương trình cho vay theo nhóm, theo đó đòi hỏi các khách hàng về căn bản phải đảm bảo việc hoàn trả của các thành viên khác trong nhóm đi vay; nếu một người mà không hoàn trả đúng hạn những người khác sẽ không thể vay tiền, nhờ vậy khuyến khích các thành viên trong nhóm gây sức ép và hỗ trợ lẫn nhau.

 

Một sáng kiến khác là cho vay tín dụng dựa trên toàn bộ thu nhập của gia đình chứ không phải thu nhập thực tế hoặc dự kiến của hoạt động kinh doanh cần tiền vay. Điều này ghi nhận rằng tiền mặt luôn phải có trong các gia đình.

Các cải tiến không chỉ giới hạn trong các chương trình tín dụng. Các cải tiến về tiết kiệm bao gồm việc bố trí nhân viên lưu động đến thu tiền gửi tiết kiệm hàng ngày của những người bán hàng và lắp đặt máy rút tiền tự động (ATM) ở nông thôn sử dụng công nghệ nhận dạng vân tay để giúp khách hàng không biết chữ có thể sử dụng tài khoản của họ.

LIÊN KẾT CÁC TỔ CHỨC TÀI CHÍNH VỚI THỊ TRƯỜNG

Chiến lược tài chính siêu nhỏ then chốt tiếp theo của USAID là đầu tư vào các tổ chức tài chính bán lẻ khác nhau để phục vụ các thị trường khác nhau. Với sự hỗ trợ của USAID, nhiều tổ chức phi chính phủ (NGOs) và các hiệp hội và quỹ tín dụng cũng như các ngân hàng thương mại hiện nay có thể chuyên cung cấp các dịch vụ tín dụng và tiết kiệm vi mô cũng như các sản phẩm tài chính khác cho khách hàng nghèo hơn và các doanh nghiệp nhỏ hơn.

Ở những nước có ít kinh nghiệm về tài chính siêu nhỏ, USAID thường hỗ trợ việc tạo ra "người dẫn dắt thị trường" - là các tổ chức tài chính thấy rằng người nghèo là những khách hàng đáng tin cậy và có trách nhiệm khi sử dụng các dịch vụ tài chính đa dạng. Với ý nghĩa không kém phần quan trọng, sáng kiến này chứng tỏ rằng các dịch vụ tài chính cho nhóm khách hàng này có thể mang lại lợi nhuận, từ đó khuyến khích các ngân hàng thương mại khác cùng tham gia các thị trường còn chưa được quan tâm đầy đủ.

USAID đã cung cấp viện trợ không hoàn lại dưới dạng quỹ khởi động ban đầu, vốn cho vay và hệ thống quản lý thông tin để giúp hàng trăm các tổ chức chuyên về tín dụng siêu nhỏ bắt đầu hoạt động. Các khoản tiền trợ cấp tiếp theo đã giúp những tổ chức này phát triển và đạt được hoạt động bền vững để từ đó thu nhập từ hoạt động bù đắp đầy đủ chi phí cung cấp dịch vụ, bao gồm cả tiền vốn vay bị mất, lạm phát và phí tổn đầu tư dài hạn bằng các khoản tiền đi vay.

Giúp các tổ chức tài chính siêu nhỏ non trẻ được đào tạo và trợ giúp kỹ thuật chuyên môn là mọt yếu tố quan trọng cho sự thành công của họ. Các mạng lưới tín dụng siêu nhỏ quốc tế hàng đầu như ACCION International, FINCA International và Opportunity International đã giúp các tổ chức liên kết trở thành những người dẫn dắt thị trường và cho thấy sức sống của tài chính siêu nhỏ tại nhiều nước khác nhau trên thế giới. Với sự hỗ trợ của USAID, phương thức "tiết kiệm trước tiên" của Hội đồng Thế giới các Quỹ Tín dụng (World Council of Credit Unions), theo đó các cộng đồng huy động tiền tiết kiệm của họ để dùng làm vốn cho vay, đang thành công ở rất nhiều nước nhằm hỗ trợ mạng lưới liên hiệp tổ chức tín dụng địa phương, chứng tỏ là một mô hình đáng áp dụng về cách thức sử dụng tiền tiết kiệm, cho vay và cung cấp các dịch vụ khác cho các gia đình có thu nhập thấp và thuộc tầng lớp lao động.

Các biện pháp bảo đảm tiền vay và nâng cao tín dụng khác được Cơ quan Tín dụng Phát triển của USAID thực hiện đã giúp các tổ chức tài chính siêu nhỏ thành công có thể tiếp cận thị trường vốn trong nước và quốc tế để phục vụ tăng trưởng nhanh thông qua cho vay và bán trái phiếu. Các khoản tiền trợ cấp nhỏ có mục tiêu và trợ giúp kỹ thuật cũng giúp ngân hàng và các tổ chức tài chính chủ đạo khác bắt đầu cung cấp dịch vụ tài chính siêu nhỏ, thường thông qua các tổ chức liên kết chuyên doanh để tạo ra các sản phẩm và phương thức cung cấp phù hợp với yêu cầu của các doanh nghiệp nhỏ hơn và các gia đình nghèo hơn trong một cộng đồng.

HỖ TRỢ CƠ SỞ HẠ TẦNG THỊ TRƯỜNG VÀ CẢI CÁCH CƠ CHẾ QUẢN LÝ

Ở một số nước có thị trường tài chính siêu nhỏ phát triển đầy đủ, USAID đã chuyển từ việc hỗ trợ từng tổ chức kinh doanh lẻ sang một chiến lược hỗ trợ với quy mô lớn hơn cho khu vực tài chính siêu nhỏ nói chung và cho cơ sở hạ tầng thị trường cần có để phát triển. Việc này thường đòi hỏi thêm tiền tài trợ để giúp những tổ chức cung cấp dịch vụ phát triển sản phẩm mới hoặc để đầu tư vào các tổ chức chuyên doanh như các tổ chức cung cấp thông tin tín dụng và đánh giá tín dụng siêu nhỏ. Sự cạnh tranh tăng lên có thể là con đường dẫn đến cải tiến sản phẩm, hiệu quả cao hơn và dịch vụ tốt hơn với giá cả hợp lý đối với khách hàng.

Nâng đỡ cho ba chiến lược này của USAID là các nỗ lực nhằm cải thiện môi trường pháp lý và quản lý cho tài chính siêu nhỏ. Ví dụ, nếu tỷ lệ lãi suất bị quy định trần thì các tổ chức tài chính không thể bù đắp đủ chi phí cao hơn và các rủi ro phục vụ người nghèo hơn và khách hàng ở những nơi xa xôi hơn. Các đạo luật được phê chuẩn để bảo vệ người nghèo có thể ngăn cản họ tiếp cận các dịch vụ tài chính mà họ cần. Các ngân hàng có thể không có khả năng phục vụ họ nếu các yêu cầu về chứng từ vay và dự trữ không được điều chỉnh để phản ánh các biện pháp quản lý rủi ro và kiểm soát chi phí đặc thù được dùng để đảm bảo sự thành công của tài chính siêu nhỏ. Các tổ chức tài chính siêu nhỏ phi chính phủ thành công với khả năng cho vay dài hạn trong thị trường này có thể là các ứng cử viên tốt trong việc cung cấp dịch vụ tiết kiệm linh hoạt mà khách hàng nghèo hơn thường có nhu cầu. Tuy nhiên, nếu không có thay đổi về luật ngân hàng, các tổ chức tài chính siêu nhỏ có thể bị cấm cho vay tiền gửi.

Trợ giúp của USAID trong lĩnh vực chính sách đã giúp xóa bỏ nhiều rào cản về pháp luật và quản lý đang cản trở các tổ chức phi chính phủ và các tổ chức chuyên doanh khác cung cấp dịch vụ tài chính siêu nhỏ. Tài trợ của USAID còn giúp xây dựng năng lực cho các cơ quan quản lý ngân hàng và quỹ tín dụng để bảo vệ tiền tiết kiệm của người nghèo. Các cán bộ quản lý được đào tạo tốt sẽ giúp đảm bảo rằng các tổ chức cung cấp tài chính siêu nhỏ được giám sát đầy đủ. Khi các tổ chức cho vay nhỏ của các tổ chức phi chính phủ biến đổi thành các tổ chức nhận tiền thuộc diện được quản lý, các cơ quan giám sát ngân hàng có thể cần điều chỉnh các quy chế, cơ chế và nhân viên.

HỖ TRỢ TĂNG TRƯỞNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP SIÊU NHỎ THÀNH CÔNG

Sự quan tâm bắt đầu tập trung vào một khoảng cách mới xuất hiện trong thị trường tài chính - gọi là "khoảng giữa bị thiếu". Khi những    doanh nghiệp siêu nhỏ thành công nhất mở rộng quy mô, họ có thể cần vốn để phát triển nhưng vượt quá khả năng cung cấp của các tổ chức hoặc chương trình tài chính siêu nhỏ. Ở nhiều nước, các doanh nghiệp vừa và nhỏ thấy rằng khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính phù hợp thậm chí còn bị hạn chế hơn so với các doanh nghiệp siêu nhỏ và các cá nhân kinh doanh. Các khoản viện trợ nước ngoài gần đây của Hoa Kỳ đã đặt mục tiêu vào khoảng giữa bị thiếu này - cố gắng đảm bảo rằng các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa thành công ở các nước đang phát triển và có nền kinh tế chuyển đổi không bị thiếu vốn mà họ cần để tạo ra việc làm, tăng năng suất, nâng cấp công nghệ, và khai thác các thị trường và cơ hội xuất khẩu mới.

Một chương trình lớn giải quyết khoảng thiếu hụt tài chính này là Quỹ Doanh nghiệp Quy mô nhỏ châu Phi. Chương trình thí điểm trị giá 225 triệu đô-la này là một liên doanh giữa tổ chức cho vay ưu đãi của Ngân hàng Thế giới là Hiệp hội Phát triển Quốc tế và tổ chức liên kết với nó của khu vực tư nhân là IFC. Sáng kiến châu Phi này dựa trên một quá trình hoạt động vững chắc của tài chính siêu nhỏ, đặc biệt là sự phối hợp thành công giữa Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu, IFC, USAID và các tổ chức khác nhằm tạo ra các ngân hàng chuyên doanh lớn phục vụ các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ tại các nước có nền kinh tế chuyển đổi như Gruzia, Kosovo, Secbia và Nga.

Dự án đầu tiên sẽ được phê chuẩn trong khuôn khổ Quỹ Doanh nghiệp Quy mô nhỏ châu Phi có trị giá 32 triệu đô-la là khoản tín dụng của Ngân hàng Thế giới dành cho Nigeria. Đáp ứng yêu cầu của Chính phủ Nigeria về trợ giúp nâng cao tăng trưởng kinh tế theo hướng tiếp cận từ dưới lên, chương trình cho vay đối với doanh nghiệp nhỏ sẽ chuyển tiền cho hoạt động tăng cường năng lực của các tổ chức tài chính và phi tài chính địa phương nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ để họ có thể hoạt động hiệu quả hơn và cung cấp các dịch vụ thương mại bền vững.

Chính phủ Hoa Kỳ cam kết giúp đỡ tạo ra các khu vực tài chính năng động ở các nước đang phát triển và có nền kinh tế chuyển đổi trên thế giới. Các dịch vụ tài chính kích thích tăng trưởng quy kinh tế trên quy mô rộng lớn, tạo thêm việc làm và các cơ hội mới cho người dân. Như vậy, các dịch vụ tài chính là một yếu tố cấp thiết trong cuộc đấu tranh xóa đói nghèo trên toàn cầu.

ĐẦU TƯ CỦA USAID CHO DOANH NGHIỆP SIÊU NHỎ
	1999	2000	2001	2002
Khách hàng vay tiền	1.997.839	2.175.198	2.904.152	2.723.146
Tổng tín dụng	$655.906.588	$883.273.258	$934.253.554	$1.269.622.200
Khách hàng gửi tiết kiệm	3.069.604	3.155.100	3.514.200	3.196.300
Tổng tiết kiệm	$349.663.487	$533.500.000	$424.800.000	873.400.000
Khách hàng dùng BDS*	401.530	254.809	835.458	668.808
Khách hàng là phụ nữ (MF)	69%	70%	73%	69%
Khách hàng là phụ nữ (BDS)	61%	75%	47%	48%
Khách hàng rất nghèo (MF)	67%	67%	69%	59%
Khách hàng rất nghèo (BDS)	29%	18%	30%	53%
*BDS - Dịch vụ Phát triển Kinh doanh MF - Tài chính siêu nhỏ