Tư liệu dịch: Kinh tế và thương mại

DOANH NGHIỆP SIÊU NHỎ: ĐẶT NỀN MÓNG CHO SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ
Tạp chí điện tử của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, tháng 2/2004

PHỤ NỮ VÀ TÀI CHÍNH SIÊU NHỎ: MỞ RỘNG THỊ TRƯỜNG VÀ HIỂU BIẾT
Susy Cheston, Phó Giám đốc lâu năm về Nghiên cứu và Chính sách, Tổ chức Opportunity International (Cơ hội Quốc tế)

Susy Cheston, Phó Giám đốc lâu năm của tổ chức Opportunity International, một tổ chức phi lợi nhuận ủng hộ sự phát triển của các doanh nghiệp siêu nhỏ, nói: Ngành tài chính siêu nhỏ đứng hàng đầu trong việc thừa nhận phụ nữ là một lực lượng trong phát triển quốc tế và sự chú tâm đúng mức của thị trường thậm chí có thể làm tốt hơn nếu nó giải quyết các cản trở hiện tại đối với sự tham gia và nắm quyền của phụ nữ.

Cheston chỉ ra một sự tiến bộ, như các ước lượng đã cho thấy số các phụ nữ nghèo có thể tiếp cận với các khoản vay nhỏ đạt đến 32,7 triệu người trong năm 2002, nhưng bà cho rằng nhiều phụ nữ trên khắp thế giới vẫn không được phục vụ hoặc phục vụ kém.

Bà nói rằng có nhiều cơ hội để đổi mới tài chính siêu nhỏ nếu các sáng kiến tập trung vào tiếp cận các thị trường mới, ví dụ như phụ nữ những người hiện nay đang bị loại trừ, các khách hàng ở vùng nông thôn và, trên hết là người rất nghèo; cung cấp các sản phẩm mới, trong đó có dịch vụ tiết kiệm mở rộng và đào tạo khách hàng để xúc tiến kinh doanh, phát triển cá nhân và xã hội, và những phương thức kinh doanh mới, như giải quyết các chướng ngại đối với sự cầm quyền của phụ nữ và đưa phụ nữ vào lãnh đạo các tổ chức tài chính siêu nhỏ.

Cho phụ nữ vay đã từng được xem là có tính cách mạng. Tuy nhiên, chỉ trong ba thập kỷ, một loạt các đột phá đã cho thấy phụ nữ – đặc biệt là phụ nữ nghèo – là đáng tin cậy và là những khách hàng tuyệt với của các sản phẩm tài chính.

Ngày nay đa số các khách hàng của tài chính siêu nhỏ khắp thế giới đều là phụ nữ, và điều này đặc biệt đúng đối với các chương trình cho người rất nghèo. Không chỉ tài chính siêu nhỏ có ích đối với phụ nữ, ngược lại phụ nữ cũng có ích cho tài chính siêu nhỏ. Phụ nữ là những người tiết kiệm tích cực và hoàn trả khoản vay của họ với tỉ lệ cao hơn đàn ông. Một đột phá lớn đối với tài chính siêu nhỏ là khả năng xác định đặc điểm của các doanh nghiệp nữ và các dịch vụ tài chính mà họ sử dụng và sau đó thiết kế các sản phẩm phù hợp với nhu cầu của họ. Trong một nghiên cứu cổ điển Các dịch vụ tài chính cho phụ nữ, C. Jean Weidemann đã chỉ ra những nguyên tắc cơ bản để cung cấp tín dụng cho phụ nữ nghèo: cung cấp các khoản vay vốn nhỏ đầu tư ngắn hạn cho các doanh nghiệp kinh doanh và thương mại; khắc phục những khó khăn về đi lại bằng cách đến tận nơi họ sống và làm việc; vượt qua các chướng ngại pháp lý bằng cách sử dụng sự “phụ thuộc lẫn nhau”, hoặc thông qua một tổ chức, thông qua những người bảo lãnh và những người chứng nhận về tiêu chuẩn hợp lệ hơn là ký quỹ; dựa vào các mối quan hệ và các quá trình nhóm hơn là công việc giấy tờ để các phụ nữ mù chữ có thể tham gia; và cung cấp kiến thức về cách trở thành một khách hàng tín dụng tốt. Gần đây, ngành này cũng đã chú trọng hơn đến các nhu cầu của phụ nữ về các dịch vụ tiết kiệm và các dịch vụ tài chính khác như các khoản vay tiêu dùng, nhà ở và giáo dục.

NHỮNG KẾT QUẢ KINH TẾ VÀ KINH DOANH

Điểm mấu chốt của tài chính siêu nhỏ là khách hàng có nỗ lực để xóa đói giảm nghèo hay không. Theo nghiên cứu của chuyên gia đánh giá tác động của tài chính siêu nhỏ Suzy Salib–Bauer ở Sinapi Aba Trust, một tổ chức tài chính siêu nhỏ (MFI) của tổ chức Opportunity International ở Ghana, có 42% khách hàng đến hạn (những người trong các chương trình hai năm hoặc lâu hơn) đã cải thiện được mức đói nghèo của mình – hoặc là chuyển từ mức “rất nghèo” sang “nghèo” hoặc từ “nghèo” sang “không nghèo”, theo chỉ số chuẩn về thu nhập và tài sản gia đình. ASHI, một tổ chức MFI ở Philipin chỉ dành cho phụ nữ nghèo, cho biết có 77% khách hàng mới được phân loại là “rất nghèo”; sau hai năm thực hiện chương trình, chỉ có 13% khách hàng đến hạn vẫn còn “rất nghèo”.

Phụ nữ nghèo được chú trọng không chỉ trong đầu tư cho các cơ hội thu nhập và tăng trưởng mà còn quản lý rủi ro và giảm tính dễ bị tổn thương của họ bằng cách bảo vệ họ khỏi các trường hợp khẩn cấp và lập kế hoạch cho các sự kiện như cưới hỏi, sinh con, giáo dục cho trẻ em và ma chay. Do đó họ đáng nhận được các dịch vụ tiết kiệm và có xu hướng cẩn thận trong đầu tư hơn nam giới, kết quả kinh doanh của họ thường không phát triển nhanh như của nam giới và có xu hướng chững lại một điểm trong một thời gian dài. Hầu hết những gì chúng ta biết về phát triển kinh doanh đều dựa trên cách thức phụ nữ đầu tư các khoản vay vốn làm ăn, cũng như tới nay có thêm một số phụ nữ đã có thể tiếp cận với các khoản vay lớn thế chấp tài sản. Năm 2001, Lisa Kuhn Fraioli, Giám đốc sản phẩm cho vay vi mô và nhà tư vấn về giới của Opportunity International, đã nhận định sự thay đổi đối với phụ nữ ở Ghana trong công việc kinh doanh là kết quả của các vốn đầu tư. Bà cho biết phụ nữ kiểm soát kinh doanh toàn diện hơn, phát triển các mối quan hệ với các nhà cung cấp và với các khách hàng để được cung cấp tốt hơn và kinh doanh vững vàng hơn, đa dạng hơn, mở rộng các loại sản phẩm lợi nhuận cao hơn và tăng sức mạnh và uy tín trên thị trường.

Thậm chí khoản cho vay nhỏ cũng có thể đưa lại sự khác biệt. Một khoản vay 50 đô-la cho phép một bà mẹ độc thân có 8 đứa con ở El Salvador có thể bán thêm gạo ngoài đậu – một sự đa dạng hóa nhỏ có thể khiến kinh doanh của bà ổn định hơn và khả năng nuôi con cao hơn. Cũng có rất nhiều ngoại lệ ngoài mô hình tăng trưởng chậm, ví dụ một phụ nữ ở Philipin bắt đầu bán củi ở hè phố đã đầu tư một loạt khoản vay vốn vào một kho chứa củi chính thức, 10 nhân công và một xe tải. Khi có các khoản vay vốn thế chấp, phụ nữ có thể thực hiện các đầu tư chiến lược. Một phụ nữ Ghana đã sử dụng khoản vay thế chấp để mua một tủ đá và chỉ sau đó một tháng bà đã có thể sản xuất và bán 500 que kem một ngày.

TÁC ĐỘNG CÁ NHÂN VÀ LỢI ÍCH GIA ĐÌNH

Nhiều nghiên cứu về tác động đã cho biết, trong một vài trường hợp, chỉ đơn giản có tiền mặt trong tay – và kiểm soát tiền mặt này tốt hơn – đã có thể khiến phụ nữ nắm quyền nhiều hơn. Thực tế các nghiên cứu từ tất cả các nơi trên thế giới đều thống nhất ý kiến rằng lòng tự trọng tăng lên là tác động nổi bật nhất của tài chính siêu nhỏ.

Lòng tự tin tăng lên sẽ đồng nghĩa với vị thế trong gia đình tăng lên. Các phụ nữ Ghana là khách hàng của Sinapi Aba Trust (SAT) cho biết các đóng góp về tài chính khiến họ được chồng con tôn trọng hơn, có thể thương lượng với chồng giúp đỡ việc nhà (đặc biệt là giặt quần áo), tránh các cãi vã về tiền bạc và được họ hàng và gia đình nhà chồng coi trọng hơn. Phụ nữ chưa bao giờ có khả năng ngăn chặn bạo lực gia đình. Diễn đàn Phụ nữ Lao động (WWF), một công đoàn/hợp tác xã của các phụ nữ nghèo ở Ấn Độ cho biết có 41% thành viên của họ phải chịu bạo lực gia đình giờ đã có thể ngăn chặn điều đó nhờ vào quyền lực cá nhân và 29% có thể ngăn chặn nhờ vào hành động nhóm. Phụ nữ cũng đã tăng cường tham gia vào quá trình quyết định. Một ví dụ khác từ Dự án Trao quyền Phụ nữ (WEP), một chương trình tại Nepal kết hợp tiết kiệm, tín dụng và xóa mù chữ. WEP cho biết 68% phụ nữ đã có nhiều quyền hơn trong kế hoạch hóa gia đình, sắp xếp cưới hỏi cho con cái, mua và bán tài sản và cho con gái đi học.

Các tác động trao quyền đặc biệt được ghi nhận lại trong các chương trình “tín dụng bổ sung” và dựa theo nhóm, những chương trình kết hợp tín dụng với các hoạt động khác như giáo dục, phát triển lãnh đạo, giải quyết vấn đề cộng đồng và phát triển kinh doanh.

Lợi ích không chỉ dừng lại ở quyền lực cá nhân. Cung cấp các dịch vụ tài chính cho phụ nữ sẽ đưa lại “các tác động số nhân” do, nói một cách đơn giản, phụ nữ chi tiêu nhiều thu nhập hơn vào gia đình, dẫn đến nhà ở, dinh dưỡng, chăm sóc sức khỏe và giáo dục trẻ em tốt hơn, đặc biệt với trẻ em gái. Sylvia Chant, một giáo sư tại Trường Kinh tế Luân Đôn, đã thực hiện các nghiên cứu tại Nam Mỹ sau các nghiên cứu tương tự tại châu Á và châu Phi, cho biết nam giới thường đóng góp 50–68% mức lương cho quỹ chung của gia đình, trong khi phụ nữ “có xu hướng không giữ gì cho riêng mình”.

THAM GIA VÀO CỘNG ĐỒNG

Trong khi hầu hết các nghiên cứu đều tập trung vào tác động kinh doanh, cá nhân và hộ gia đình, thì cũng có những thay đổi rõ ràng trong nhận thức của phụ nữ về bản thân và cộng đồng thừa nhận họ. Những thay đổi về nhận thức này đã khiến phụ nữ tham gia nhiều hơn vào lãnh đạo cộng đồng và, trong một vài trường hợp, là các vị trí chính trị.

Thoát khỏi Đói nghèo, một mạng lưới “tín dụng cho giáo dục”, cho biết các khách hàng của họ ở Ghana chắc chắn sẽ được tư vấn sau khi tham gia vào chương trình và các khách hàng ở Bolivia thì chắc chắn sẽ là ứng cử viên cho các cơ quan công quyền hoặc là thành viên của ủy ban xã, hoặc công đoàn lao động, hơn là khách hàng. WWF ở Ấn Độ cho biết hơn 69% thành viên của nó đã thực hiện các hành động dân sự để giải quyết các vấn đề ở trong vùng. Tại AGAPE, một tổ chức tài chính siêu nhỏ là đối tác của Opportunity International ở Colombia, Ngân hàng Ủy thác Las Américas đã tổ chức, đàm phán và huy động quỹ để đưa điện đến cho các khách hàng của họ.

MỘT BỨC TRANH CHƯA HOÀN CHỈNH

Tuy nhiên, không ngạc nhiên khi tài chính siêu nhỏ truyền thống tự nó không thể đưa lại quyền lực kinh tế, xã hội và chính trị đầy đủ cho phụ nữ. Thực tế trong nhiều trường hợp, tài chính siêu nhỏ có tác dụng không phải vì nó đã thay đổi các luật lệ hoặc văn hóa phổ biến mà bởi vì nó đã tránh chúng. Trong khi một số ông chồng giúp đỡ việc nhà hoặc việc kinh doanh, trong hầu hết các trường hợp khác, các khách hàng phụ nữ vẫn không thể, dù đã cố gắng đương đầu với tình trạng hiện tại và thường phải làm công việc nặng nhọc hơn và nhiều hơn – mặc dù, đối với hầu hết các trường hợp, thu nhập và tính độc lập đều tăng xứng đáng với sự đánh đổi này.

Trong một vài trường hợp, khi thu nhập của phụ nữ tăng lên, mức đóng góp của nam giới vào gia đình giảm đi. Một vài phụ nữ buộc phải đưa khoản vay của mình cho chồng hoặc các nam giới họ hàng khác, điều này tăng gánh nặng lên vai họ chứ không phải luôn luôn là lợi ích. Một vài tổ chức tài chính siêu nhỏ báo cáo có sự gia tăng trong bạo lực gia đình khi phụ nữ trở thành khách hàng của tài chính siêu nhỏ. Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Syed Hashemi và Sidney Schuler – người đã nghiên cứu tác động của tín dụng lên phụ nữ ở Bangladesh trong 10 năm – cho biết nguy cơ bạo lực gia đình đối với các phụ nữ thuộc các tổ chức tín dụng thấp hơn so với phụ nữ thuộc cộng đồng chung. Mặc dù uy tín của các cá nhân phụ nữ trong cộng đồng tăng lên, vẫn không có thay đổi ở các cấp lãnh đạo vĩ mô để tăng quyền lực và cơ hội cho các phụ nữ nói chung trong thị trường và trong xã hội.

Chính ngành tài chính siêu nhỏ đã phục vụ phụ nữ rất tốt mặc dù nó phải chống lại các cản trở văn hóa tương tự ở khắp đất nước. Ngân hàng Grameen ở Bangladesh, nhà tiên phong trong việc tiếp cận với các khách hàng phụ nữ, trong nhiều năm đã duy trì được từ 5–10% các cán bộ tín dụng nữ giới. Grameen không chỉ có một mình. Nhiều tổ chức tài chính siêu nhỏ chấp nhận, hơn là đối đầu một cách sáng tạo với các thách thức văn hóa (dưới danh nghĩa lo lắng cho họ về an toàn, tiện nghi, năng lực, giáo dục …) loại trừ phụ nữ khỏi công việc cán bộ tín dụng. Một ví dụ điển hình từ Zimbabwe đó là xem phụ nữ lái xe mô-tô là một điều sỉ nhục mặc dù các cán bộ tín dụng đều phải sử dụng phương tiện này. Trong khi nhiều nam giới được làm cán bộ tín dụng kho bạc cho các khách hàng nữ giới, những bằng chứng có tính giai thoại cho thấy một cán bộ tín dụng nữ giới có thể đưa lại các lợi ích gia tăng cho công việc bằng cách làm việc như là một mẫu hình và vai trò “người chị”. Ngành này nhìn chung không ưu tiên đảm bảo phụ nữ được lãnh đạo các tổ chức tài chính siêu nhỏ hay là ban quản trị hoặc quản lý cấp cao. Trong nhiều tổ chức tài chính siêu nhỏ, 85% hoặc hơn nữa các khách hàng là phụ nữ trong khi ít hơn 25% các nhà lãnh đạo là phụ nữ.

Tồi tệ hơn, một vài tổ chức tài chính siêu nhỏ về cơ bản không xem phụ nữ là một thị trường. Nhiều doanh nghiệp do phụ nữ sở hữu vẫn được các cán bộ tín dụng xem là các hoạt động có thu nhập hơn là các doanh nghiệp thực sự có tiềm năng phát triển. Khi các tổ chức tài chính siêu nhỏ không có ý định đưa phụ nữ vào chương trình tiếp thị các sản phẩm tài chính của họ, phụ nữ thường hiểu rằng họ bị loại trừ. Một chương trình Ngân hàng Ủy thác ở Colombia cho thấy hiện tượng này rõ ràng khi sau khi dành riêng cho các phụ nữ, chương trình này mở rộng ra lần đầu tiên cho cả phụ nữ và nam giới – và 13 trong 14 khách hàng tiềm năng có mặt tại cuộc họp là đàn ông. Hơn nữa, các chương trình cho vay được thiết kế cho phụ nữ thường được cam kết với các phương pháp thử–và–kiểm–chứng, một–cho–tất–cả, và họ không phản ứng với các thông tin sâu hơn về tài sản và nhu cầu của các khách hàng, kết quả là nhiều phụ nữ vô tình bị loại trừ không tham gia hoặc không thể phát triển khả năng mà họ có.

Thậm chí các kiến thức cơ bản về bản chất các doanh nghiệp nữ và cách tốt nhất để cung cấp các dịch vụ tài chính để hỗ trợ họ đôi khi không được chú ý hoặc mất đi khi đối mặt với bối cảnh và áp lực mới. USAID đã đặt hàng một đánh giá về giới cho các chương trình của mình tại Serbia và Montenegro trong đó bày tỏ mối lo ngại rằng “các nền tảng” cho các dịch vụ cung cấp tài chính cho phụ nữ đang bị coi nhẹ, một phần do chú trọng vào các khoản vay cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Trong một ví dụ khác, nhiều sản phẩm cho vay cá nhân khắp thế giới vẫn đòi hỏi thế chấp, thậm chí đối với phụ nữ – là những người đã được chứng minh là đáng tin cậy qua nhiều khoản vay nhóm lớn đang tăng lên – điều này mặc dù ai cũng biết rằng phụ nữ ít được tiếp cận với những người bảo lãnh cá nhân và thế chấp hơn nam giới – đã đặc biệt ngăn cản họ tiến dần lên các sản phẩm tài chính phức tạp hơn.

CÁC TRÀO LƯU ĐỘT PHÁ TIẾP THEO

Tất cả những điều này gợi ý những định hướng đổi mới xa hơn có ý nghĩa không kém các bước đột phá lớn trong việc tiếp cận phụ nữ nghèo ba thập kỷ qua. Ngành này đã có những khuyến khích đưa lại tiến bộ to lớn củng cố khả năng tài chính bền vững của các tổ chức tài chính siêu nhỏ, khả năng tiếp cận nhiều khách hàng hơn, khả năng tăng trưởng nhanh chóng và phát triển các nguồn tài chính mới. Vẫn còn nhiều tiềm năng chưa khai thác đòi hỏi sự khuyến khích mạnh hơn nữa để tìm hiểu các yếu tố chương trình có thể tăng tác động lên khách hàng – cách tiếp cận tổng thể như mô tả ở trên đã đưa lại lợi ích quyền lực cho phụ nữ; cung cấp cho phụ nữ các dịch vụ tài chính tốt hơn, các sản phẩm tín dụng mức cao hơn; đáp ứng các nhu cầu của phụ nữ về an toàn và các dịch vụ tiết kiệm dễ tiếp cận; không chỉ chú trọng vào các khoản thu nhập đang tăng lên mà còn vào tài sản xây dựng và vốn xã hội; tiếp cận các khách hàng vùng nông thôn; sử dụng các nhóm như là phương tiện để giải quyết khủng hoảng HIV/AIDS; đưa phụ nữ vào vai trò lãnh đạo của các tổ chức tài chính siêu nhỏ và trên hết là cung cấp các dịch vụ tài chính cho những người rất nghèo.

Không thể quá nhấn mạnh điểm cuối về tập trung vào người rất nghèo khi nói tới phụ nữ và tài chính siêu nhỏ. Một chương trình lấy khách hàng làm trung tâm trong ngành tài chính bao gồm việc hiểu rõ ai bị loại trừ khỏi các dịch vụ của họ, và kiểm tra các giới hạn đã biết để xem liệu phụ nữ và cả nam giới có thể tiếp cận một cách có lợi hay không. Ngành tài chính đã phát triển một lý luận – mặc dù có một vài bằng chứng ngược lại – gợi ý rằng tài chính siêu nhỏ phục vụ tốt nhất cho các khách hàng thành thị và gần thành thị giữa những người khá nghèo và những người không nghèo nhưng dễ bị tổn thương. Điều này có thể là những gì mà các chuyên gia tài chính siêu nhỏ hiểu rõ nhất hiện nay – nhưng chỉ cách đây 20 năm ít người trong chúng ta dám mơ rằng các MFI có khả năng bù đắp các chi phí của các quỹ vay.

Chỉ khi nhìn vào tài chính siêu nhỏ của Ai Cập mới hiểu có thể giải quyết các khó khăn. Theo một báo cáo của USAID trong năm tài chính 2000, sáu tổ chức tài chính siêu nhỏ Ai Cập đã báo cáo tổng số 72.634 khách hàng có quy mô khoản vay khoảng 506 đô-la. Chỉ 17% trong số các khách hàng này là phụ nữ. Trong năm tài chính 2002, các tổ chức này báo cáo có 115.345 khách hàng (tăng 59%) với quy mô khoản vay trung bình 372 đô-la và 54% các khách hàng này là phụ nữ. Bí mật là gì? Đội công tác USAID khuyến khích mạnh mẽ những người được hưởng dài hạn tham gia vào một sản phẩm cho vay nhóm mới thiết kế đặc biệt cho phụ nữ, sản phẩm hiện tại đã cơ bản chiếm 100% sự phát triển của họ – một ví dụ cổ điển về những gì có thể xảy ra khi phụ nữ được thực sự xem là một thị trường. Trong trường hợp của PSHM, một đối tác tài chính siêu nhỏ của Opportunity International tại Albania, tiếp cận với phụ nữ tăng từ 22% lên 44% chỉ trong sáu tháng, là kết quả của một sản phẩm cho vay cá nhân mới dành cho phụ nữ có quy mô nhỏ, yêu cầu bảo lãnh linh hoạt và các kỹ thuật tiếp thị mới. Các ví dụ về sự tiến bộ nổi bật trong một thời gian ngắn gợi ý rằng các cản trở cố hữu đối với sự tham gia của phụ nữ có thể bị lật đổ.

Kinh nghiệm của riêng tôi cho biết hầu hết những người tham gia trong ngành tài chính – người thực hiện, nhà tài trợ, các viện sĩ, các nhà hoạch định chính sách – sẽ chào đón cơ hội tiếp cận với nhiều phụ nữ hơn và đảm bảo các tác động có thể lớn nhất cho họ và gia đình họ. Nhưng nó cũng đơn giản không phải là một ưu tiên cao như nhiều vấn đề cấp bách khác. Những người thực hiện bị ràng buộc bởi các thực tế còn sót lại về ngày mà các nhà tài trợ ngại ngùng khi dẫn đầu một chương trình thay mặt cho phụ nữ hoặc xuất hiện một cách vụng về do sự khác nhau giữa các nền văn hóa.

Người ta từng nói rằng một khi bước đầu tiên hướng đến sự thay đổi được thực hiện thì sự việc  sẽ xảy ra. Qua một vài thập kỷ gần đây, chúng ta đã thấy rằng có thể tiếp cận phụ nữ, bao gồm các phụ nữ rất nghèo, và đưa lại các thay đổi về kinh tế, xã hội, tinh thần và chính trị cho họ, gia đình và cộng đồng của họ. Cung cấp các dịch vụ tài chính cho phụ nữ trở thành một ý tưởng xuất sắc – và điều tốt nhất vẫn còn có thể đến.

___________________________________
(Bài báo này chủ yếu dựa trên các nghiên cứu và bài viết cộng tác với Lisa Kuhn Fraioli. Để tìm hiểu sâu hơn các tác động của tài chính siêu nhỏ đối với phụ nữ, xin đọc “Trao quyền cho phụ nữ thông qua tài chính siêu nhỏ” do Susy Cheston và Lisa Kuhn Fraioli viết, xuất bản trong Con đường thoát khỏi đói nghèo: Các đổi mới trong tài chính siêu nhỏ dành cho các gia đình nghèo nhất của Nhà xuất bản Kumarian năm 2002.)

Ghi chú: Các quan điểm trong bài báo này không nhất thiết phản ánh quan điểm hay chính sách của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ