Tư liệu dịch: Kinh tế và thương mại

THÚC ĐẨY TĂNG TRƯỞNG THÔNG QUA QUẢN LÝ DOANH NGHIỆP
Tạp chí Điện tử của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
Triển vọng Kinh tế, tháng 2/2005

TẠO MÔI TRƯỜNG KINH DOANH BỀN VỮNG
John Sullivan và Georgia Sambunaris

Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID), cùng với một đối tác trong khu vực tư nhân, đã và đang giúp các quốc gia đặt nền móng cho các doanh nghiệp được quản lý theo luân thường đạo lý và nâng cao tính minh bạch trong cơ cấu doanh nghiệp hiện thời. Kết hợp chuyên môn quốc tế với kinh nghiệm địa phương, USAID đã hướng dẫn các doanh nhân thông qua chương trình quản lý doanh nghiệp và tạo điều kiện cho họ tìm ra các giải pháp tại chỗ theo các nguyên tắc quốc tế.

Vấn đề quản lý doanh nghiệp ngày càng đóng vai trò quan trọng trong chiến lược phát triển toàn cầu. Việc phổ biến các nguyên lý thị trường tới những nền kinh tế vốn đóng cửa trước đây đã mở đường cho một thế hệ doanh nhân và nhà đầu tư mới trên toàn thế giới, đồng thời cũng đặt ra những trách nhiệm mới đối với USAID. Nếu muốn biến khu vực tư nhân thực sự trở thành động năng tăng trưởng kinh tế, các quốc gia cần xây dựng một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các doanh nghiệp có sức cạnh tranh, làm ăn có lãi và được quản lý theo luân thường đạo lý.

Ngay sau khi có những tiếng nói đòi tự do hóa kinh tế ở các quốc gia như Nga và Ukraina, cũng như toàn bộ Trung và Đông Âu, USAID đã hợp tác với Trung tâm Doanh nghiệp Tư nhân Quốc tế (CIPE) về vấn đề quản lý doanh nghiệp. Là cơ quan trực thuộc Phòng Thương mại Hoa Kỳ, CIPE xúc tiến quá trình cải cách kinh tế dân chủ theo hướng thị trường bằng cách hợp tác trực tiếp với khu vực tư nhân ở những nền kinh tế mới nổi lên và đang phát triển. CIPE đã kết hợp kiến thức chuyên môn quốc tế với kinh nghiệm địa phương để xây dựng các cơ chế giúp các doanh nghiệp nâng cao trình độ quản lý của họ.

Nếu như trước đây các kỹ năng quản lý doanh nghiệp có hiệu quả được coi là thế mạnh độc quyền của các công ty ở những nước công nghiệp phát triển, thì nay ý nghĩa quan trọng của quản lý doanh nghiệp trong quá trình vận hành của thị trường đã được các cơ quan Chính phủ Hoa Kỳ, các tổ chức quốc tế và phi chính phủ thừa nhận. Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cũng đi đầu trong việc đề ra các chuẩn mực quốc tế. OECD có 30 quốc gia thành viên cùng cam kết xây dựng các, chính phủ dân chủ và kinh tế thị trường, đồng thời tích cực hợp tác với 70 quốc gia không phải là thành viên khác, các tổ chức phi chính phủ và xã hội dân sự. Tổ chức này đã đề ra một chương trình nghị sự toàn cầu trong đó có đề cập tới các nguyên tắc quản lý doanh nghiệp. Việc OECD ủng hộ các nguyên tắc quản lý doanh nghiệp mới trong năm 2004 là một bằng chứng chứng tỏ tính minh bạch trong kinh doanh là nhân tố quyết định đối với sự phát triển bền vững của các doanh nghiệp.

QUẢN LÝ DOANH NGHIỆP Ở NHỮNG NỀN KINH TẾ TRONG THỜI KỲ CHUYỂN ĐỔI

Chương trình hỗ trợ kỹ thuật quản lý doanh nghiệp của USAID ra đời trong quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung ở Liên Xô cũ và các nước Trung và Đông Âu sang phương thức sở hữu phi tập trung. Sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản ở châu Âu vào cuối những năm 80 đã mở đường cho quá trình tư nhân hóa nhằm chuyển quyền sở hữu những ngành công nghiệp quốc doanh từ chính phủ sang dân chúng. Mặc dù trọng tâm của quá trình này là vấn đề sở hữu, song ý nghĩa lâu dài của việc quản lý đòi hỏi phải đề ra những quy định mới và đào tạo những đối tượng có liên quan – những cổ đông, lãnh đạo mới của các công ty, hội đồng quản trị và đông đảo công chúng – để việc tư hữu hóa thực sự thúc đẩy một nền kinh tế phát triển lành mạnh. Các nguyên tắc minh bạch, tự chủ, tự chịu trách nhiệm và công bằng trong quản lý doanh nghiệp đã thay thế những hủ tục cũ như quan hệ thân quen, thiên vị và chạy chọt. Đối với những chế độ có hệ thống pháp luật yếu kém, việc tự quản lý trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.

Khi các chế độ dân chủ mới ổn định và gặt hái được thành công về kinh tế, USAID đã tiếp tục giúp đỡ họ đẩy mạnh quản lý doanh nghiệp trong khuôn khổ các chương trình viện kinh tế dành cho Trung và Đông Âu và Liên Xô cũ.

ĐỐI PHÓ VỚI NHỮNG THÁCH THỨC TOÀN CẦU

USAID đã sẵn sàng mở rộng quy mô phổ biến quản lý doanh nghiệp ở cả những nền kinh tế thị trường mới nổi và các nước đang phát triển trên toàn thế giới. Những nỗ lực tăng cường khả năng cạnh tranh toàn cầu, sáng kiến cải thiện môi trường kinh doanh của nhóm G8 và các biện pháp xúc tiến thương mại chắc chắn đều có lợi từ những chuẩn mực đạo đức khắt khe đề ra đối với chế độ báo cáo tài chính và ủy thác giám sát quyền của cổ đông.

Phương pháp cải cách quản lý doanh nghiệp của USAID và CIPE thừa nhận mỗi khu vực đều có những khó khăn riêng. Rất nhiều quốc gia châu Phi đã phải trì hoãn cải cách kinh tế để giải quyết khủng hoảng chính trị và chỉ mới thực sự quan tâm đến vấn đề quản lý doanh nghiệp trong mười năm trở lại đây. Nhận thức của công chúng về những vấn đề này và nhu cầu cần phải xây dựng lòng tin giữa công chúng và các khu vực tư nhân vẫn đang là những thử thách hết sức to lớn đối với bất kì một sáng kiến quản lý doanh nghiệp nào ở châu Phi. Trong tương lai, chúng tôi hy vọng sẽ tạo được bước chuyển đổi từ đối thoại sang tiến hành các chương trình quản lý doanh nghiệp cụ thể trên toàn châu Phi.

Ở các nước Mỹ Latinh, đề cao vai trò quan trọng của thực thi pháp luật và các doanh nghiệp gia đình là nội dung cốt yếu trong các chương trình quản lý doanh nghiệp. Ở khu vực này, giới doanh nhân đầy quyền lực và cơ cấu doanh nghiệp vừa và nhỏ thường bó hẹp vai trò của USAID trong phạm vi điều phối. Ở khu vực Mỹ Latinh, các đại biểu quốc hội đã giới thiệu những phương pháp tiếp cận quản lý doanh nghiệp mang tính thực tiễn cao, tạo điều kiện cho những chương trình hỗ trợ có thể tập trung một cách toàn diện hơn vào nâng cao nhận thức của công chúng và mở rộng quy mô.

Việc trợ giúp quá trình chuyển đổi dân chủ ở Trung Đông được tiến hành dưới nhiều hình thức khác nhau và quản lý doanh nghiệp đã đóng vai trò quan trọng trong việc tách nhà nước khỏi khu vực tư nhân. Người ta ngày càng nhận thức sâu sắc hơn về quản lý doanh nghiệp và vai trò của nó trong việc giúp đỡ các nước thu hút đầu tư và tăng khả năng cạnh tranh ở nhiều nước trong khu vực.

Ở châu Á, cải cách thương mại và phát triển kinh doanh thường thu hút được phần lớn nguồn lực vốn hiếm hoi của USAID. Ở Ấn Độ, nước dẫn đầu trong lĩnh vực này, nhiều nỗ lực cải thiện quản lý doanh nghiệp đã thành công ngay sau khủng hoảng tài chính năm 1997, như được chứng minh qua những hoạt động của Hiệp hội các Định chế Tài trợ Phát triển châu Á và Thái Bình Dương (ADFIAP). Hiệp hội này hợp tác với các định chế cho vay giúp các nước nhận thức được rủi ro tín dụng sẽ bị tác động như thế nào khi có hoặc không có các tập quán quản lý doanh nghiệp.

Đối với châu Âu và vùng Âu-Á, CIPE và USAID đã tìm cách chuyển trách nhiệm đối với các công ty từ nhà nước sang giới doanh nhân, còn nơi nào không có giới doanh nhân, CIPE và USAID tìm cách nâng cao ý thức của công chúng và thiết lập các hiệp hội những nhà đầu tư để đại diện cho quyền lợi của những người có liên quan.

NHỮNG ÍCH LỢI ĐÃ DẦN XUẤT HIỆN

Măc dù các biện pháp quản lý doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng đối với sự ổn định của thị trường tài chính, xúc tiến đầu tư, khả năng cạnh tranh và phát triển kinh tế ở những thị trường mới nổi lên, song người ta mới chỉ nhận thấy một phần lợi ích của chúng. Mười năm thực hiện các dự án xây dựng thể chế của USAID ở Ukraina và Nga, cùng với việc đào tạo đội ngũ quản lý và nhân viên của các công ty, các nhà hoạch định chính sách và trợ giúp kỹ thuật đã giúp các định chế thị trường tài chính và các nhà hoạch định chính sách biết cách hài hòa tập quán kinh doanh trong nước với các chuẩn mực toàn cầu về kế toán, ngân hàng và thị trường vốn.

Những diễn biến mới nhất trong các lĩnh vực như tăng cường khả năng cạnh tranh, cải cách hưu trí và thương mại, giảm nghèo và chống tham nhũng đòi hỏi cần phải có hỗ trợ quản lý doanh nghiệp để các doanh nghiệp hoạt động một cách có trách nhiệm trong khi tìm kiếm lợi nhuận. Sự tồn tại của những khu vực kinh doanh ngầm ở các nước đang phát triển cũng làm cho việc áp dụng quản lý doanh nghiệp trở nên khó khăn. Chính vì thế, với kinh nghiệm phát triển của mình, USAID cho rằng không nên phát triển riêng biệt một khu vực kinh tế nào đó. Trái lại, quản lý     doanh nghiệp đã trở thành một trong rất nhiều hình thức hỗ trợ nhằm tăng thêm và tận dụng tối đa nguồn lực giúp cho việc phát triển kinh tế và giảm nghèo.

NĂM GIAI ĐOẠN ĐỀ RA SÁNG KIẾN TẠI ĐỊA PHƯƠNG

Kinh nghiệm của USAID và CIPE đã chứng minh rằng các cộng đồng doanh nghiệp đều trải qua năm giai đoạn trong quá trình tiếp thu cách quản lý doanh nghiệp hiệu quả hơn.

• Nâng cao nhận thức: Một trong những thách thức đặt ra với CIPE và USAID ở một số nước, đặc biệt ở Trung Đông, là ngôn ngữ bản địa không hề có khái niệm quản lý doanh nghiệp. Vì vậy, các cuộc thảo luận tập trung đầu tiên vào việc định nghĩa thuật ngữ và đặt nó trong bối cảnh riêng của địa phương.

Lúc đầu, người ta đã tập trung giúp cộng đồng doanh nghiệp và các chính phủ nhận thấy lợi ích của quản lý doanh nghiệp. Trước hết, ADFIAP đã đề cao các tập quán quản lý doanh nghiệp trong chính các ngân hàng thành viên của mình. Hiện tại ADFIAP phối hợp cùng với các đơn vị thành viên để đào tạo họ về cách thức đánh giá năng lực quản lý doanh nghiệp của các công ty như thế nào khi quyết định cho họ vay vì các hoạt động này trực tiếp gây ra rủi ro tín dụng. Do đó, rất nhiều công ty châu Á dần dần nhận thức được tầm quan trọng của quản lý doanh nghiệp trong những quyết sách của họ.

• Xây dựng các bộ luật quản lý doanh nghiệp quốc gia: Khi đã nâng cao được nhận thức trong cộng đồng doanh nghiệp trong nước, có thể bắt đầu quá trình xác định chuẩn mực kinh doanh địa phương mà các hoạt động kinh doanh phải tuân thủ. Thông thường, việc xây dựng các bộ luật quốc gia thường dựa trên các Nguyên tắc Quản lý Doanh nghiệp của OECD. Trên cơ sở đó, các quốc gia có thể xây dựng bộ luật riêng để giải quyết các hoạt động kinh doanh tại địa phương mà vẫn đáp ứng chuẩn mực quốc tế bằng cách tập hợp các nhà cải cách ưu tú nhất từ các nước chủ nhà đại diện cho các tổ chức phi chính phủ, viện quản lý doanh nghiệp, viện nghiên cứu, giới truyền thông và các doanh nghiệp.
  

Ở Trung Đông và Bắc Phi, được tổ chức Sáng kiến Đối tác Trung Đông (MEPI) hỗ trợ, CIPE đang phối hợp với nhiều tổ chức để đề ra các chuẩn mực cho riêng họ - một những chuẩn mực phản ánh được ưu thế kinh tế của các doanh nghiệp nhà nước, sự phổ biến của các doanh nghiệp gia đình và một hệ thống ngân hàng duy nhất.

Nước Nga đã ban hành luật quản lý doanh nghiệp ra cách đây vài năm sau khi các tập đoàn tư nhân xác định và trình lên chính phủ một loạt các chuẩn mực chung. Hiện nay Nga đang tập trung vào các giai đoạn tiếp theo của việc thực hiện quản lý doanh nghiệp – chấp hành và đào tạo.

• Giám sát thực hiện: Khi bộ luật quản lý doanh nghiệp quốc gia được chính thức thông qua, cần phải quy định rõ cam kết tuân thủ của các công ty.

Ở phương Tây, thị trường chứng khoán vốn từ lâu đã trở thành “người gác cổng” cho quản lý doanh nghiệp thông qua việc đề ra các yêu cầu. Cách tiếp cận này thường là không hiệu quả đối với các nền kinh tế công nghiệp không phải ở phương Tây. Ở những nơi khác, các sở giao dịch chứng khoán, nếu có, không bao quát một cách đáng kể các hoạt động kinh tế. Song song với việc phát triển thị trường chứng khoán là việc phát triển các cơ quan chính phủ để giám sát ngành chứng khoán. 

Các hiệp hội doanh nghiệp có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc giám sát các thành viên của mình. Các hiệp hội bên ngoài cộng đồng thương mại cũng có thể hưởng lợi từ thành quả của quản lý doanh nghiệp và vì vậy các hiệp hội khác cũng phải tham gia vào quá trình giám sát. Báo chí cũng có trách nhiệm giám sát.

• Đào tạo để gánh vác trách nhiệm mới: Khi cơ cấu tổ chức cho quản lý doanh nghiệp được thiết lập thì trách nhiệm mới sẽ thuộc về các ủy viên ban quản trị, giám đốc doanh nghiệp, thư ký, v.v. Cộng đồng doanh nghiệp phải nâng cao nhận thức của những người này về vai trò của họ.  
  

Ví dụ, tại Nga sau khi luật quản lý doanh nghiệp được thông qua, Học viện Giám đốc Nga (RID) đã mở nhiều lớp tập huấn cho các cán bộ quản lý trên toàn quốc. Việc này đòi hỏi biên soạn giáo trình riêng, đồng thời dịch các tài liệu phù hợp của các nước khác và dạy không chỉ là phổ biến thông tin mà còn là truyền đạt ý thức trách nhiệm cùng những quy ước mới về đạo đức kinh doanh.

• Thể chế hóa quản lý doanh nghiệp: Giai đoạn cuối cùng của việc xây dựng quy trình quản lý doanh nghiệp của một quốc gia sẽ bắt đầu khi cộng đồng doanh nghiệp chấp nhận nó là nhân tố bình thường và tích cực của hoạt động kinh doanh và khi các thể chế hỗ trợ thực thi có một vị trí vững vàng. Những thể chế này bao gồm cả những sáng kiến trong khu vực kinh tế tư nhân như các học viện quản trị quốc gia nhằm liên tục nâng cao tính chuyên nghiệp, hay các thể chế chính phủ như hệ thống pháp luật để giải quyết xung đột một cách công bằng. 
  

Tại Nga, USAID hỗ trợ việc hình thành RID dưới sự chỉ đạo của Igor Belikov, một người tiên phong trong việc thúc đẩy khu vực kinh tế Nga phát triển luật quản lý doanh nghiệp. Tương tự như vậy, Viện Giám đốc Thổ Nhĩ Kỳ đã có một khởi đầu thuận lợi. 

HƯỚNG VỀ PHÍA TRƯỚC

Mối quan hệ giữa quản lý doanh nghiệp và phát triển kinh tế dường như càng trở nên chặt chẽ hơn khi chính phủ và các tổ chức thương mại cùng giải quyết hậu quả của các vụ bê bối do Enron, WorldCom và Parmalat gây ra. Mặc dù đối với các công ty trong nước lẫn ngoài nước việc đổi mới quản lý doanh nghiệp rất tốn kém, song về lâu dài, quá trình này lại có thể bảo đảm tính bền vững và mở đường cho tăng trưởng kinh tế để có thể giảm nghèo. Hơn nữa, một môi trường kinh doanh lành mạnh lại có thể giảm rủi ro và tạo điều kiện cho các quốc gia có thể gia nhập các tổ chức như Tổ chức Thương mại Thế giới và Liên minh châu Âu. Mặt khác, quản lý doanh nghiệp có thể tăng hiệu quả đầu tư cao hơn.

USAID và CIPE đang xây dựng các hoạt động quản lý doanh nghiệp để giải quyết vấn đề ở phạm vi rộng hơn. Các hoạt động này là cần thiết đối với sự tồn tại, phát triển bền vững và khả năng sinh lời của các doanh nghiệp, và ở các nước đang phát triển. Quản lý doanh nghiệp cũng là bước đi đầu tiên trong việc tăng cường năng lực lãnh đạo không chỉ trong các vấn đề kinh tế, mà còn trong phát triển xã hội và chính trị cho khu vực tư nhân. Quy trình được USAID và CIPE sử dụng đã truyền đạt kiến thức về xây dựng sự đồng thuận, thông tin liên lạc và kỹ năng mà cộng đồng doanh nghiệp có thể sử dụng ở bất cứ nơi nào khác. Khi các công ty ngày càng phải đáp ứng được những yêu cầu của “trách nhiệm doanh nghiệp đối với xã hội”, thì sự lựa chọn này ngày càng chứng tỏ nó là kiểu mẫu cho tư cách doanh nghiệp mà trong đó khu vực kinh tế tư nhân đi tiên phong giải quyết các vấn đề chung.

Trong khi các công ty thực sự cần cắt giảm chi phí để nâng cao khả năng cạnh tranh toàn cầu, thì đầu tư vào quản lý doanh nghiệp lại chứng tỏ là nền tảng cần thiết cho các doanh nghiệp tăng thêm lòng tin giữa các nhà đầu tư, công nhân và các nhà quản trị và cho các tập quán hướng tới sự tăng trưởng kinh tế bền vững.

John Sullivan là Giám đốc Điều hành của Trung tâm Doanh nghiệp Tư nhân Quốc tế. Georgia Sambunaris là một chuyên gia về thị trường vốn của Tổ chức Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ.