Tư liệu dịch: Kinh tế và thương mại

THÚC ĐẨY TĂNG TRƯỞNG THÔNG QUA QUẢN LÝ DOANH NGHIỆP
Tạp chí Điện tử của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
Triển vọng Kinh tế, tháng 2/2005

ĐÀO TẠO CÁC NHÀ QUẢN LÝ TƯƠNG LAI
Mary C. Gentile

Nhà quản lý có thể được đào tạo để đề ra những tập quán kinh doanh đáp ứng yêu cầu hài hòa đạo đức với lợi ích kinh tế. Song các chương trình đào tạo chỉ có ảnh hưởng tích cực đến hành vi cụ thể khi và chỉ khi chúng tính tới mục đích, bối cảnh xã hội và tác động toàn diện của kế hoạch kinh doanh cụ thể nào đó. Mặc dù các nhà giáo dục thương mại trên khắp thế giới xác định vấn đề giá trị và tính trách nhiệm doanh nghiệp theo nhiều cách khác nhau nhưng vẫn có đủ cơ sở để mở rộng giáo dục quản lý theo luân thường đạo lý vượt khỏi phạm vi biên giới quốc gia.

Tiếp sau một loạt các vụ bê bối doanh nghiệp liên quan đến Enron, Tyco International Ltd., WorldCom Inc., Arthur Andersen LLP và các công ty khác, các nhà giáo dục thương mại ở Hoa Kỳ lại một lần nữa phải đứng trước những vấn đề có liên quan tới khả năng đào tạo các nhà quản lý có đủ năng lực lãnh đạo doanh nghiệp vừa có đạo đức vừa mang lại hiệu quả kinh tế. Các nhà giáo dục đã cũng đã từng có mặt ở đây. Những vụ bê bối nội bộ đã xuất hiện từ những năm 1980 và trước đó là những vụ trong ngành công nghiệp quốc phòng. Trong thực tế, vấn đề đạo đức và giá trị đã trở thành trọng tâm trong mục tiêu đào tạo của các trường thương mại ở Hoa Kỳ từ khi được thành lập đầu thế kỷ XX.

MỐI QUAN NGẠI TOÀN CẦU

Thách thức đối với các nhà lãnh đạo doanh nghiệp là phải mở rộng quan niệm về trách nhiệm doanh nghiệp không chỉ bó hẹp trong khuôn khổ Hoa Kỳ, hoặc bó hẹp trong môn học đạo đức kinh doanh. Năm 2004, Hiệp hội Thúc đẩy Trường Thương mại, một tổ chức giám định quốc tế của các trường thương mại, đưa ra những đường hướng mới nhằm kết hợp đạo đức và quản lý vào môi trường giáo dục quản lý toàn cầu. Những đường hướng này tập trung vào bốn lĩnh vực: trách nhiệm doanh nghiệp đối với xã hội, lãnh đạo có đạo đức, quá trình hoạch định chính sách có đạo đức và quản lý doanh nghiệp.

Tương tự như vậy, bản tham luận của EU, nhan đề "Xây dựng khuôn khổ châu Âu vì trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp" (2001) đã kích thích nhiều nước xem xét lại tình trạng dạy và nghiên cứu thương mại, cùng những sáng kiến xây dựng chương trình dưới sự bảo trợ của Viện Nghiên cứu Thương mại trong Xã hội của châu Âu.

Bộ quy ước Toàn cầu của Liên Hợp Quốc là một sáng kiến đã tập hợp hơn 2000 doanh nghiệp trên toàn thế giới với các cơ quan của Liên Hợp Quốc, tổ chức dân sự và tổ chức lao động nhằm xây dựng tư cách doanh nhân có đạo đức và trách nhiệm. Sáng kiến này đã thông qua Diễn đàn Học tập của họ để xây dựng một mạng lưới các nhà giáo dục doanh nghiệp trên toàn thế giới. Tham dự diễn đàn này cho phép các nhà giáo dục chia sẻ kết quả nghiên cứu và tổ chức nghiên cứu chuyên đề để minh họa cho những công ty đã nỗ lực trung thành với những nguyên tắc của bộ quy ước này về lao động, môi trường, nhân quyền và cuộc chiến chống tham nhũng.

Chương trình của Học viện Aspen về Thương mại và Xã hội, đặt tại Hoa kỳ, đã tổ chức 11 trường thương mại thuộc Ấn Độ, Nam Phi, Tây Ban Nha, Canada và Hoa Kỳ. Tất cả cùng vận động theo các phương cách khác nhau để giải quyết các vấn đề về đạo đức, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, tư cách doanh nghiệp, tính bền vững và quản lý tốt.

ĐẠT ĐƯỢC SỰ CÂN BẰNG

Nếu tất cả sự chú tâm đã được dành cho đạo đức kinh doanh và trách nhiệm doanh nghiệp, thì tại sao cứ vài năm các nhà giáo dục thuộc lĩnh vực thương mại lại phải đối mặt với những đòi hỏi phải chú tâm hơn nữa vào hệ giá trị và trách nhiệm? Có phải đó là vấn đề xuất hiện có tính chu kỳ mỗi khi có hành vi không chuẩn mực lên đến mức không thể chấp nhận được nữa, rồi lại thoái lui một khi hết khủng hoảng? Hay đó là lĩnh vực mà nỗ lực của các nhà giáo dục chưa bao giờ thành công?

Luôn luôn có những người muốn đẩy các giới hạn của hành vi ra quá xa. Nhưng vấn đề sẽ trở nên nghiêm trọng khi các vi phạm trở nên phổ biến chứ không còn là ngoại lệ nữa, khiến hành vi kinh doanh chệch khỏi chuẩn mực và yêu cầu của xã hội. Sự chệch hướng như vậy khiến các trường quản trị kinh doanh khó có thể đào tạo sinh viên vừa có đạo đức nghề nghiệp vừa có thể cạnh trạnh một cách có hiệu quả trong cuộc sống thực tế.

Trước đây, việc dạy đạo đức kinh doanh rất chú trọng vào các truyền thống đạo đức có tính triết lý mà không dạy đầy đủ về các công cụ thiết thực để phân tích thương trường. Chương trình học đã đặt mục tiêu thương mại đối lập với mục tiêu đạo đức mà lẽ ra phải nêu được quan hệ lệ thuộc lẫn nhau của cả hai mục tiêu. Người ta bàn quá nhiều về việc liệu có nên theo một lối hành động nhất định mà có thể thiếu đạo đức hay không, chứ không phải là làm thế nào để áp dụng những giá trị của mình trong các quyết định kinh doanh. Điều này lại đặt ra một câu hỏi khác: Trong một thế giới gồm các chuẩn mực không hoàn hảo, làm sao chúng ta có thể đào tạo các nhà quản lý có khả năng đưa ra những giải pháp cân bằng được hai thực tế đạo đức và lợi ích kinh tế?

HÀNH ĐỘNG LẤY HỆ GIÁ TRỊ LÀM ĐỘNG CƠ

Nếu việc thảo luận đạo đức kinh doanh và trách nhiệm doanh nghiệp muốn đạt được cái đích là tác động đến hành vi, thì nó phải đề cập đến những vấn đề cụ thể và thực tế về mục đích kinh doanh, hoàn cảnh kinh doanh và phương pháp đo lường. Những vấn đề này bao gồm:

• Mục đích: Mục đích của một doanh nghiệp hoặc hoạt động doanh nghiệp là gì về mặt xã hội và về mặt kinh doanh? Học giả về quản lý Charles Handy tranh luận trong tạp chí Harvard Business Review (tháng 12 năm 2002) rằng "mục đích của kinh doanh không phải chỉ là kiếm lời, có vậy thôi. Doanh nghiệp cần có lãi để có thể làm được nhiều hơn thế hoặc phục vụ điều tốt đẹp hơn thế”. Một vấn đề có liên quan là liệu khái niệm này có thể dung hòa các chuẩn mực, thực tế kinh tế và các mức độ phát triển không đồng đều giữa nước này với nước khác hay không.
• Bối cảnh xã hội: Liệu quyền lợi chính đáng và trách nhiệm của các cổ đông có được mang ra xem xét hay không? Liệu chiến lược được đề xuất đó có được đánh giá cả về hiệu quả kinh tế và cả hiệu ứng rộng lớn hơn của nó, ví dụ như đối với chất lượng sống, nền kinh tế rộng lớn hơn trong cả khu vực, cũng như an ninh và an toàn hay không? Những tác động lên nhân viên, người về hưu, dân chúng địa phương và các nguồn tài nguyên thiên nhiên có được tính đến trong bài toán lợi nhuận hay không?
• Phương pháp đo lường: Hoạt động kinh doanh và khả năng sinh lời được đo lường như thế nào? Những gì được tính đến và quan trọng hơn nữa là những gì không được tính đến? Tác động và kết quả có được đo lường trong khuôn khổ thời hạn cả ngắn và dài không? Làm thế nào chúng ta có thể tính toán được những gì chúng ta gọi là yếu tố khách quan, như sự cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên không thể phục hồi được hoặc sự bất ổn xã hội trong cộng đồng dân cư do việc tái bố trí doanh nghiệp trên phạm vi rộng?

Tất cả những vấn đề như trên cần được xem xét kỹ khi trao quyền cho cá nhân nhà quản lý dấn bước vào hành động lấy giá trị làm động cơ.

Trong một thế giới kinh doanh toàn cầu, chúng ta thường nghe thấy rằng các giá trị và trách nhiệm doanh nghiệp không thể đem ra dạy được vì có những yếu tố văn hóa quyết định trong mỗi phương pháp tiếp cận. Nhưng kinh nghiệm thì khác nhau. Các nhà giáo dục khi tiếp cận các thách thức trong kinh doanh ngày càng nhận thức rõ ràng hơn về vấn đề mục đích, hoàn cảnh và phương pháp đo lường nêu trên và họ nhận thức được rằng có đủ căn cứ chung để việc dạy cần vượt ra khỏi biên giới quốc gia. Các ví dụ cụ thể và cơ chế thực hiện có thể khác nhau – ví dụ, ở Ấn Độ các nghiên cứu tình huống cho thấy vai trò của doanh nghiệp gia đình, còn ở Trung Quốc thì cho thấy vai trò của doanh nghiệp nhà nước nhiều hơn – nhưng mục tiêu đều tập trung vào chất lượng cuộc sống, an ninh và cơ hội làm ăn kinh tế.

CÁC PHƯƠNG PHÁP KHÁC NHAU

Hiện tại, các nhà giáo dục về kinh doanh trên thế giới đang xác định khuôn khổ trong các vấn đề hệ giá trị, đạo đức và trách nhiệm  doanh nghiệp theo nhiều cách khác nhau. Ví dụ, mối quan tâm đến nguồn tài nguyên thiên nhiên hữu hạn và sự hủy hoại môi sinh của hoạt động sản xuất công nghiệp đang thúc đẩy nghiên cứu và giảng dạy về phát triển bền vững.

Năm 2004, ban soạn thảo Bộ quy ước Toàn cầu của Liên Hợp Quốc đã hợp tác với Đại học Sabanci (Istanbul) và Trường Wharton của Đại học Pennsylvania tổ chức hội nghị hai phần, mang tên "Thu hẹp khoảng cách: Môi trường bền vững" đã thu hút được các giảng viên và các nhà doanh nghiệp từ nhiều nơi trên thế giới.

EGADE-ITESM, khoa Sau Đại học về Thương mại có uy tín quốc tế ở Monterrey Tech, Mexico, đang xây dựng một chương trình Thạc sỹ Quản trị Kinh doanh (MBA) với trọng tâm về phát triển bền vững và quản lý công nghệ để xây dựng phong cách kinh doanh bền vững mới. Chương trình này sẽ xoay quanh việc phân tích học tập các kinh nghiệm thực tế và cùng tham gia nghiên cứu với mạng lưới các trung tâm nghiên cứu trên khắp Mexico.

Khoa Sau đại học Johnson về Quản lý tại Đại học Cornell vừa xây dựng Trung tâm Doanh nghiệp Toàn cầu Bền vững, với một vị trí giáo sư làm chủ nghiệm khoa với trọng tâm nghiên cứu liên ngành, thiết kế chương trình và quan hệ đối tác phi lợi nhuận chung.

Nhiều trường thương mại trên khắp thế giới cũng tận dụng các mối quan tâm và truyền thống của khu vực để bồi dưỡng đào tạo lãnh đạo doanh nghiệp tương lai có khả năng quản lý có hiệu quả và có đạo đức.

Ví dụ, Viện Nghiên cứu và Quản trị S.P. Jain ở Mumbai (Bombay), Ấn Độ, mới đây đưa ra một số sáng kiến trong đó có việc thành lập Trung tâm Phát triển Tư cách doanh nhân, trang bị cho người học những kinh nghiệm phi học đường làm cho người học ý thức được về tác động xã hội của công tác quản trị. Trong thập kỷ vừa qua, trung tâm này đã tổ chức được 800 dự án lôi cuốn được trên 50 hãng và 100 tổ chức phi chính phủ. Gita Shibhir là tên gọi khóa tập huấn dài hai ngày, tổ chức tại một ashram (trung tâm giáo lý), cho người học tiếp cận với các phương diện tinh thần của đời sống và sự tự quản dựa trên truyền thống của kinh Ấn Độ.

Học viện Quản trị Á châu ở Manila là nơi đầu tiên cấp bằng Thạc sỹ trong lĩnh vực quản trị phát triển nhằm bồi dưỡng lãnh đạo có khả năng giải quyết các thách thức cũng như cơ hội cụ thể của các nền kinh tế mới nổi.

Đại học Thương mại Stellenbosch, Nam Phi đang xây dựng chương trình đào tạo lãnh đạo bậc tiến sỹ trong lĩnh vực lãnh đạo, quản lý và đạo đức phù hợp với các mục đích của chương trình Đối tác Kinh tế Mới vì sự Phát triển của châu Phi.

Còn có rất nhiều mạng lưới khác như Mạng lưới Đạo đức Kinh doanh châu Âu, bao gồm 33 nước thành viên cùng hợp tác để xây dựng mối quan hệ giữa các nhà doanh nghiệp với giới học thuật nhằm nâng cao đạo đức trong giáo dục, đào tạo và các tập quán tổ chức.

Những cam kết mạnh mẽ vì các giá trị và trách nhiệm trong công cuộc đào tạo lãnh đạo doanh nghiệp không chỉ bó hẹp trong khuôn khổ một quốc gia hoặc một truyền thống lý thuyết nào đó. Những gì cần dạy nên tập trung quanh các vấn đề mục đích kinh doanh, bối cảnh xã hội và phương pháp đo lường; công cụ và phương pháp cần thiết để giải quyết những vấn đề này bao gồm tâm lý xã hội, nhân chủng học, truyền thống tâm linh toàn cầu, lịch sử chính trị, thói quen thương thuyết, chính sách công cộng, v.v.

Ngày càng có nhiều người cùng nhận thức được rằng thách thức của một khu vực sẽ nhanh chóng trở thành thách thức của toàn cầu và rằng các chuẩn mực kinh doanh không được phép mâu thuẫn với yêu cầu và mong mỏi của một xã hội rộng lớn hơn.

VAI TRÒ CỦA NHÀ GIÁO DỤC

Nhà giáo dục có thể tạo ra khung cảnh và viễn cảnh giúp các nhà quản trị tái định hình các xung đột thành những thách thức chung hơn là các giá trị đối kháng. Họ có thể đưa ra ví dụ về các xung đột tương tự đã được giải quyết trong quá khứ, dạy các nhà quản lý giao tiếp vượt trên những khác biệt để tìm ra mối quan tâm và giải pháp chung. Quan trọng hơn nữa, họ có thể giúp chứng minh rằng chuẩn mực kinh doanh không nhất thiết phải xung đột với mong mỏi của xã hội rộng rãi và rằng những chuẩn mực như thế không đứng vững được lâu.

Nếu những tác động xã hội của việc kinh   doanh chỉ được đóng khung trong khuôn khổ các vấn đề đạo đức, người ta có thể tranh luận rằng việc giáo dục trong kinh doanh đã đến quá muộn mằn không thể thay đổi được hành vi của người học. Tương tự như vậy, các giảng viên được đào tạo về kinh tế học hay tâm lý học hay quản trị học có thể phản bác rằng họ thiếu một nền tảng triết học, do đó không thể nói về hệ giá trị trong lớp học. Hơn thế nữa, việc bàn bạc như thế ở Mỹ cũng chỉ dừng lại ở vấn đề có nên dạy đạo đức với tư cách là một học trình độc lập hay không, hay lồng ghép môn đó vào các lĩnh vực khác như marketing, tài chính và kế toán.

Mặt khác, một khi vấn đề đạo đức được xác định là bài tập giải quyết vấn đề sáng tạo, thì vai trò của giáo dục rõ ràng là cốt tử. Người học lúc đó được cung cấp công cụ, phương pháp phân tích, bối cảnh và các bài tập rèn luyện kỹ năng hay hơn là thuyết giảng.

Việc xây dựng chương trình ngày càng phản ánh một thực tế là cần phải có những môn học cho những chủ đề đặc biệt như hệ giá trị và quá trình quyết sách, quản trị bền vững và vai trò của thương mại trong đời sống xã hội, cũng như các tranh luận dựa trên hệ giá trị được lồng ghép vào các lĩnh vực chức năng khác, nơi có những vấn đề khó thường nảy sinh.

Các khóa marketing cần được thiết kế tốt sao cho có đủ khả năng đối diện được với các tác động xã hội, ví dụ như của marketing theo đối tượng cụ thể, hay marketing có động cơ cụ thể. Các khóa kế toán là nơi thích hợp nhất để xem xét hiệu ứng của các phương pháp kế toán khác nhau đối với chất lượng thông tin và những khuyến khích cho quản lý mà chúng mang lại.

Khi được xác định là những vấn đề thuộc phương diện mục đích thương mại, bối cảnh xã hội và phương pháp đo lường, thì những bài học về đạo đức và quản lý thật sự trở thành những bài học quan trọng nhất mà các nhà quản trị tương lai cần phải học.

Mary C. Gentile là một chuyên gia tư vấn thương mại độc lập và từng là giảng viên, nghiên cứu viên và nhà quản lý tại Đại học Thương mại Harvard.

Những ý kiến nêu trong bài này không nhất thiết phản ánh quan điểm hay chính sách của Chính phủ Hoa Kỳ.