Tư liệu dịch: Các vấn đề toàn cầu

THÁCH THỨC CỦA TOÀN CẦU HÓA
Tạp chí điện tử của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, tháng 2/2006

LIÊN KẾT Y TẾ TOÀN CẦU
D.A. Henderson

Bác sĩ D.A. Henderson là Giáo sư Y khoa và Y tế Cộng đồng của trường Đại học Pittsburgh. Ông là nhà nghiên cứu thường trực tại Trung tâm An ninh sinh học, là cố vấn cho Bộ Y tế và Dịch vụ Con người của Hoa Kỳ về sự sẵn sàng đối phó với các vấn đề khẩn cấp trong y tế công cộng, đồng thời là trưởng nhóm chuyên viên y tế phụ trách công tác chống bệnh đậu mùa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Trong 20 năm gần đây, một loạt bệnh dịch lây nhiễm mới đã liên tục xuất hiện với số lượng đáng ngạc nhiên. Có một số căn bệnh chỉ ảnh hưởng tới một hoặc vài quốc gia, nhưng cũng có những căn bệnh như AIDS đã lan rộng trên khắp thế giới và hiện nay đã trở thành một đại dịch toàn cầu và là nguyên nhân gây ra số lượng người chết đứng thứ tư trên thế giới. Một số căn bệnh khác cũng xuất hiện, và nếu tính tất cả các bệnh dịch mới thì con số có thể lên tới 30. Thậm chí con số này có thể còn nhiều hơn nữa, do trong những thập kỷ vừa qua, trên thế giới đã có nhiều thay đổi ghê gớm về dân số, công nghệ và xã hội. Những thay đổi này đã tạo điều kiện cho việc lan truyền bệnh dịch, và những thay đổi này lại còn tăng lên theo cấp số nhân.

Một vấn đề được đặc biệt quan tâm hiện nay là mối đe dọa toàn cầu về dịch cúm gia cầm, một dạng virút cúm mới đang đặt tất cả các quốc gia trước những nguy cơ hết sức nghiêm trọng. Sự lan truyền của dịch cúm gia cầm rõ ràng đã chỉ ra cách thức mà các tiến bộ khoa học công nghệ đã giúp cho bệnh dịch lây truyền, đồng thời, cũng minh chứng rõ ràng rằng sự hợp tác toàn cầu có thể tạo ra các biện pháp đối phó có hiệu quả. Thông thường, các dịch cúm xuất hiện hàng năm trên khắp thế giới. Mặc dù nó có thể gây ra một số căn bệnh nghiêm trọng và tử vong ở người già hoặc những người đang mắc các chứng bệnh về tim phổi, nhưng đa số các trường hợp nhiễm virút cúm đều chỉ bị sốt nhẹ và có triệu chứng suy hô hấp trong khoảng một tuần. Tuy nhiên, cứ khoảng 30 năm một lần, một chủng virút cúm mới lại xuất hiện và lây lan khắp thế giới, gây ra các bệnh dịch trên diện rộng, thậm chí gây ra các đại dịch trên thế giới.

Mối đe dọa từ cúm gia cầm

Một trong số các đại dịch nguy hiểm nhất đã xảy ra năm 1918, khi một chủng virút cúm mới xuất hiện và có khă năng gây tử vong cao nhất từ trước đến nay. Virút này đã khiến ít nhất 50 triệu người chết trên thế giới. Mối lo ngại về một đại dịch nghiêm trọng tương tự đã tái xuất hiện vào năm 1997, khi mà một chủng virút mới đáng sợ hơn (cho đến nay, nó đã được nhận dạng là virút H5N1) xuất hiện ở Hồng Kông. Virút này có khả năng gây tử vong đặc biệt cao trên các loài gia cầm, đặc biệt là gà; nhưng 18 trường hợp người nhiễm virút này đã được phát hiện, trong đó, có 6 người đã chết. Từ trước đến nay, chưa có virút cúm nào khiến nhiều người chết đến như vậy. Tất cả các trường hợp tử vong trên đây đều rơi vào những người đã thường xuyên tiếp xúc với gà nhiễm bệnh.

May mắn thay, đến thời điểm đó, vẫn chưa có trường hợp lây nhiễm từ người sang người. Các quan chức y tế công cộng đã nhanh chóng tiêu diệt hàng triệu con gà, và có vẻ như virút đã biến mất. Tuy nhiên, 6 năm sau, nó lại một lần nữa xuất hiện trong các đàn gà và nhanh chóng lan rộng khắp khu vực Đông Nam Á. Hàng chục triệu con gà đã chết do bệnh dịch hoặc do bị giết để kiềm chế không cho virút lây lan. Gần 150 người đã nhiễm bệnh và hơn một nửa trong số đó đã tử vong. Phần lớn các bệnh nhân này đều tiếp xúc thường xuyên với gà nhiễm bệnh hoặc là người đã chăm sóc cho người bệnh.

Hiện nay, các loài chim hoang dã cũng đã bị nhiễm bệnh và theo các đàn chim di cư, virút đã lây lan sang cả khu vực Đông Á, Tây Âu và Châu Phi. Vì bệnh dịch đang tiếp tục lan rộng nên thế giới đang lo ngại rằng, vào bất kỳ thời điểm nào, virút này cũng có thể thay đổi các đặc tính của nó và bắt đầu lây lan từ người sang người. Do lượng hành khách được vận chuyển bằng đường hàng không hiện nay là rất lớn, nên rõ ràng là virút này có thể lan rộng khắp thế giới chỉ trong vài tuần.Việc tiêm vắc-xin sẽ là cần thiết để bảo vệ con người chống lại bệnh dịch này. Tuy nhiên, một vắc-xin hữu hiệu cần phải tương đối giống với loại virút có khả năng lây từ người sang người, thế nhưng, loại virút này lại chưa xuất hiện và do đó, còn nằm ngoài tầm hiểu biết của các nhà khoa học. Do đó, một nỗ lực quốc tế đang được triển khai tại các phòng thí nghiệm, thông qua đội ngũ các chuyên gia y tế công cộng và các ngành công nghiệp để tìm mọi cách phát hiện một cách nhanh nhất có thể ngay khi virút bắt đầu lây lan từ người sang người, đồng thời, sử dụng các phương pháp tiếp cận mới trong sản xuất vắc-xin để có thể cung cấp một số lượng vắc-xin lớn trong một thời gian ngắn.

Sự cần thiết của hợp tác toàn cầu

Mối đe dọa từ một đại dịch làm nảy sinh nhu cầu hợp tác toàn cầu nhằm phát hiện và ngăn ngừa bệnh dịch ngay khi chúng xuất hiện. Ngày nay, một sự hợp tác như vậy là cần thiết hơn bao giờ hết so với các giai đoạn khác trong lịch sử. Trong thế giới vi khuẩn, các thực thể liên tục tự sinh sôi với tốc độ ở cấp số nhân, mỗi thực thể luôn chuyển hóa, thích nghi và thay đổi để duy trì cuộc sống của chúng. Như vậy, hiển nhiên là lượng vi khuẩn có các đặc tính khác nhau sẽ không ngừng tăng lên, một vài loại trong số đó có nguy cơ gây tử vong cao đối với con người và một vài loài có khả năng tăng trưởng và lây lan nhanh chóng. Trong các xã hội nông nghiệp, dân cư sống rải rác trong  các ngôi làng hoặc thị trấn nhỏ, thì những virút mới có ít cơ hội lây lan từ người sang người và sẽ nhanh chóng bị đào thải do chết trong môi trường. Ngay cả khi một bệnh dịch mới lây lan nhanh chóng tại một vùng hoặc một quốc gia, thì sự lây nhiễm cũng sẽ được khống chế bằng biện pháp hạn chế du lịch. Việc chúng ta có thể thoải mái đi khắp thế giới có thể làm lây lan những bệnh dịch đáng sợ nhất, nhưng những tiến bộ về công nghệ thông tin liên lạc cũng có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc hợp tác tìm kiếm các phương thuốc mới - tạo ra một mạng lưới hợp tác y tế toàn cầu.

Ngày nay, các trường hợp nhiễm bệnh và các ổ dịch, dù chúng xuất hiện khi nào và vì nguyên nhân gì, thì cũng đều đe dọa sức khỏe của dân chúng trên khắp thế giới. Không có quốc gia nào trên thế giới lớn đến mức cách xa một quốc gia khác nhiều hơn 36 giờ bay. Trong năm 2003, có khoảng 642 triệu hành khách trên các chuyến bay quốc tế được trung chuyển tại 750 sân bay khác nhau ở 135 quốc gia. Công tác kiểm tra và giám sát một đường biên giới chung tỏ ra bất lực trong việc ngăn ngừa nạn dịch. Dịch SARS năm 2003 đã minh chứng điều đó. Hơn 35 triệu hành khách đã được kiểm tra bằng các thiết bị kiểm dịch nhưng không một trường hợp nhiễm bệnh nào được phát hiện. Nếu hành khách đã bị nhiễm bệnh thì phần lớn đều đang trong giai đoạn ủ bệnh và do đó có thể không được phát hiện bởi các thiết bị kiểm dịch. Hiện nay, chúng ta đang chứng kiến một sự di chuyển dân số lớn nhất và với tốc độ cao nhất từ trước đến nay.

Các loại vi khuẩn mới có nhiều điều kiện để tồn tại là do tốc độ tăng trưởng nhanh chóng của dân số thành thị. Chỉ mới 50 năm trước, trên thế giới chỉ có 2 thành phố trên 7 triệu dân (New York và Luânđôn); và chỉ 20% dân số thế giới sống ở khu vực thành thị. Ngày nay, có 30 thành phố trên 7 triệu dân, trong số đó, có 7 thành phố trên 15 triệu dân. Nhiều thành phố trong số này nằm ở khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, là các khu vực mà các vấn đề về đông dân, suy dinh dưỡng, điều kiện vệ sinh nghèo nàn và ô nhiễm môi trường đang trở nên bức xúc. Đây chính là mảnh đất màu mỡ cho các bệnh dịch mới xuất hiện.

Một nguyên nhân quan trọng khác khiến các bệnh dịch có thể lây lan nhanh chóng là hiện tượng công nghiệp hóa và quốc tế hóa việc cung cấp lương thực. Chỉ vài thập kỷ trước, phần lớn cây lương thực được trồng ở các địa phương, trong các trang trại nhỏ, sau đó được lưu trữ và chế biến vì mục đích thương mại trong các doanh nghiệp nhỏ, chỉ một số ít trong lượng lương thực này tham gia vào thương mại quốc tế. Nếu một vùng nào đó xuất hiện bệnh dịch, thì chỉ rất ít người bị ảnh hưởng mà thôi. Với nền sản xuất và chế biến lương thực quy mô lớn như hiện nay, và với một lượng lớn lương thực được ướp lạnh và chuyên chở bằng đường hàng không, thì một căn bệnh lây nhiễm tại bất kỳ khâu nào trong dây chuyền sản xuất lương thực cũng sẽ có thể gây ra các bệnh dịch lớn tại nhiều quốc gia. Một ví dụ minh họa cho nhận định này là bệnh dịch tả nghiêm trọng xảy ra hồi tháng 8 năm 2004, do vi khuẩn shigellosis gây ra. Nó xuất hiện trong món gà làm sẵn được phục vụ trên các chuyến bay của hàng không Mỹ. Tất cả đã có 241 trường hợp được xác định là nhiễm bệnh, nhưng theo ước tính thì đã có khoảng 9.000 trường hợp đã nhiễm khuẩn trên 219 chuyến bay đến 24 bang tại Mỹ và đến 4 quốc gia khác.

Một nhân tố hiếm khi được để ý nhưng lại là nhân tố quan trọng thúc đẩy sự lây lan của bệnh dịch, đó chính là cơ sở vật chất nghèo nàn của các bệnh viện, đặc biệt là các bệnh viện tại các quốc gia và các khu vực nơi mà các nguồn lực kinh tế bị đánh thuế và lực lượng nhân công được đào tạo bài bản là rất ít. Nhiều bệnh viện trong số này không có điều kiện để cách ly các bệnh nhân mắc bệnh lây nhiễm hoặc không có trang thiết bị tiệt trùng đúng quy cách và theo yêu cầu như ống tiêm và các dụng cụ phẫu thuật. Các bệnh dịch lây nhiễm qua đường máu có thể xuất hiện và thêm vào đó, yếu tố này cũng đóng góp một phần trách nhiệm vào thực trạng lây nhiễm AIDS tại một vài quốc gia. Đồng thời, các điều kiện y tế cũng không được đảm bảo khi rất nhiều gia đình và bè bạn từ các ngôi làng và thị trấn rải rác khắp nơi đến thăm người bệnh. Hậu quả là, các bệnh dịch lớn xuất hiện đột ngột và nhanh chóng lây lan trên diện rộng đã không còn là một hiện tượng hiếm xảy ra. Các kinh nghiệm mới đây chỉ ra rằng chính bệnh viện là nơi lây truyền bệnh dịch sởi và sốt xuất huyết do các virút Lassa, Ebola và Marburg gây ra.

Trong kỷ nguyên toàn cầu này, sức khỏe của mỗi người trên hành tinh sẽ liên quan đến sức khỏe của những người khác. Chúng ta phải hiểu về những ảnh hưởng của thực tế này, khi mà cả bệnh dịch AIDS và cúm gia cầm đang là những vấn đề quan trọng trong việc chuyển tải thông điệp này. Cần phải tấn công các bệnh dịch lây nhiễm ngay khi chúng vừa xuất hiện. Ví dụ, ngày hôm nay, một bệnh dịch xuất hiện tại những khu vực nhạy cảm ở châu Phi và châu Mỹ thì ngày mai, bệnh dịch đó đã có thể bùng phát ở bất kỳ nơi nào trên thế giới. Trên thực tế, việc thông qua các Quy định Y tế Thế giới của WHO vào tháng 5/2005 là một bước đi tích cực và chủ động để chia sẻ các kết quả nghiên cứu và xây dựng các biện pháp cần thiết để đối phó với bệnh dịch ngay khi chúng xuất hiện. Các quy định mới này của WHO cũng tạo ra các mạng lưới quốc tế hữu hiệu phục vụ nghiên cứu và giáo dục, để các kết quả nghiên cứu và các quan sát quan trọng được lưu chuyển và áp dụng nhanh chóng hơn, hiệu quả hơn.

Các ý kiến được trình bày trong bài báo này không nhất thiết phản ánh quan điểm hay các chính sách của Chính phủ Hoa Kỳ.