Tư liệu dịch: Báo chí, truyền thông và công nghệ thông tin

SỰ RA ĐỜI CỦA CÁC PHƯƠNG TIỆN TRUYỀN THÔNG
Tạp chí điện tử của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, tháng 3/2006

NHỮNG NGƯỜI LÀM BÁO ĐIỆN TỬ LÀM NÊN BƯỚC ĐỘT PHÁ MỚI TRONG TRUYỀN THÔNG
Dan Gillmor

Công nghệ phần mềm cho phép các tác giả dễ dàng đưa các bài viết của mình lên mạng World Wide Web, đồng thời cũng thách thức vai trò truyền thống của các tổ chức truyền thông vốn vẫn được coi là người giữ cổng của đông đảo bạn đọc.Trong những năm vừa qua, càng ngày càng có nhiều công dân bình thường tự mình trở thành những phóng viên và những nhà bình luận trong đời sống xã hội. Họ đã để lại những dấu ấn đáng chú ý trong các cuộc tranh luận xã hội và chính trị.

Dan Gillmor là Giám đốc Trung tâm Truyền thông công dân [http://www.citmedia.org/blog] và là tác giả bài báo Truyền thông của chúng ta: Báo chí cơ sở do dân và vì dân.

Cuối năm 2002, một trong những nghị sĩ quyền lực nhất trong Quốc hội Mỹ đã học được một bài học về sức mạnh của các phương tiện truyền thông mới. Vào bữa tiệc sinh nhật của một người bạn, Thượng Nghị sĩ Trent Lott, thuộc Đảng Cộng hòa bang Mississippi, đã tỏ ra hoài cổ về một giai đoạn quá khứ xấu xa của nước Mỹ - khi mà sự phân biệt chủng tộc là chính sách chính thức của chính quyền tại nhiều bang. Lời phát biểu của ông khi ấy không mấy gây chú ý cho các phương tiện truyền thông đại chúng.

Nhưng một vài nhà báo trên các tạp chí internet mới nổi, được gọi là những nhà báo điện tử, không dễ dàng để tuột mất cơ hội thu hút độc giả. Từ các phe phái chính trị cánh tả và cánh hữu, những nhà báo điện tử này đã lên tiếng bày tỏ sự phản đối. Một vài người trong số họ trực tiếp bày tỏ sự giận dữ của mình đối với các phương tiện truyền thông vì sự không chú ý. Vài ngày sau khi bị các nhà báo điện tử công kích, các hãng truyền thông lớn đã quyết định viết bài về vụ việc này. Chỉ vài ngày sau đó, sự ủng hộ của các đồng nghiệp đối với ông Lott đã suy giảm và cuối cùng, ông này phải rời khỏi vị trí lãnh đạo của mình tại phe Cộng hòa trong Thượng viện.

Vụ việc này là một lời cảnh báo sớm không chỉ cho các chính trị gia, cho các nhân vật nổi tiếng mà còn dành cho cho tất cả mọi người về sức mạnh của truyền thông. Nó đánh dấu một cuộc cách mạng đi lên của truyền thông. Các trang nhật ký web (blog) xuất hiện trên các phương tiện truyền thông ngày càng có nhiều sức mạnh.

Chính xác thì các blog này là gì? Không có định nghĩa đơn giản nào cả, nhưng phần lớn đều cho rằng blog cần phải hội tụ ít nhất 3 yếu tố. Chúng phải được cấu trúc dưới dạng các bài văn ngắn còn được gọi là các đoạn văn, và được trình bày theo thứ tự thời gian ngược – có nghĩa là những sự kiện mới xảy ra sẽ được đặt lên đầu. Và chúng phải được kết nối với các trang web khác.

Blog là phương tiện để trao đổi ý kiến, quan điểm. Nhiều blog hay đã dẫn người đọc đến việc tự đưa ra những bình luận của mình và những blog này trở thành tâm điểm để mọi người cùng tranh luận và trao đổi ý kiến với nhau.

Các blog này còn mang tính hội thoại vì chúng được viết nên bởi các giọng nói rõ ràng của con người. Chúng ta có thể thấy rằng điều này hoàn toàn trái ngược với các bài báo truyền thống được viết theo những công thức có sẵn và là sản phẩm của ban kiểm duyệt chứ không phải là của một cá nhân. Chính tính nhân văn này là một lý do thúc đẩy sự phát triển của hình thức thông tin mới mẻ này

Các blog cũng cần được hiểu theo nghĩa rộng hơn, như là người được ủy thác dưới nhiều cách khác nhau mà những người dùng Internet bình thường có thể công bố trực tuyến những tác phẩm của mình (dưới nhiều hình thức, trong đó có cả âm thanh và hình ảnh). Đó là một phần của dân chủ hóa truyền thông, cả về quá trình thành lập và phân phối. Các công cụ chúng ta sử dụng để xây dựng các nội dung số có công năng ngày càng mạnh nhưng có giá thành ngày càng rẻ. Và chúng ta có thể trình diễn những tác phẩm của mình cho các độc giả gần như trên khắp thế giới. Trong lịch sử nhân loại, chưa có sự phát triển nào tương tự như vậy.

Theo Dự án Pew Internet, một tổ chức phi lợi nhuận nghiên cứu các ảnh hưởng của Internet đối với muôn mặt đời sống trong xã hội Mỹ, việc đọc các blog ngày càng tăng lên cùng với việc xây dựng các blog mới. Hơn một phần tư dân số Mỹ đã đọc các blog và theo các con số nhận được năm 2005 thì mức độ bao phủ của truyền thông đại chúng đã khiến các blog có sức thu hút mạnh mẽ hơn bao giờ hết.

Các blog thu hút được sự quan tâm của độc giả thông qua những bài viết về các vấn đề nóng hổi liên quan đến chính trị, công nghệ, và các lĩnh vực khác. Nhưng chúng tôi cũng phải ghi nhận rằng phần lớn các blog - một số lượng lớn trong số hàng triệu blog trực tuyến hiện nay – vẫn chưa tập trung vào số đông độc giả có giá trị cao. Ở một vài blog, các tạp chí trực tuyến đã thay thế hộp thư gia đình truyền thống. Giá trị mà độc giả thu được từ những blog mang đậm dấu ấn cá nhân này chắc chắn cao hơn hẳn những giá trị mà người đọc thu được từ phần lớn các trang web thông dụng khác.

Hình thức này xuất hiện lần đầu tiên ở Mỹ. Nó đã được dự báo trước, và là công cụ trực tuyến sớm được các nhà phát triển phần mềm Mỹ phát minh ra. Tuy nhiên, ngày nay, nó đã trở thành một hiện tượng mang tính toàn cầu. Ví dụ, theo ước tính ban đầu thì Trung Quốc có khoảng 5 triệu blog và một tỷ lệ tương đối thấp dân cư sử dụng chúng. Ngày càng nhiều người dân Trung Quốc mở blog của riêng họ, bất chấp sự kiểm duyệt của chính phủ (với sự trợ giúp của các công ty công nghệ). Châu Phi có số lượng blog thấp nhất trong tất cả các châu lục; Ethan Zuckerman, đồng sáng lập dự án Tiếng nói trực tuyến toàn cầu (the Global Voices Online) tại trường đại học Harvard, trung tâm Berkman Internet và Xã hội, nói rằng các ước tính đáng tin nhất dự báo có khoảng 10.000 blog ở vùng Hạ Sahara Châu Phi. Số lượng này có cao hơn ở khu vực Trung Đông và Bắc Phi, với khoảng 50.000 blog chủ yếu do thanh niên sử dụng.

Theo chuyên gia phần mềm Loic Le Meur thì quốc gia có nhiều blog nhất sau Hoa Kỳ là nước Pháp, với hơn 2 triệu blog. Chúng cũng có những ảnh hưởng không nhỏ đối với đời sống xã hội Pháp. Ông nói rằng có 3 bộ trưởng đã mời các chủ blog đến để phỏng vấn họ. Le Meur cũng là một người trong số đó. Ông nhấn mạnh rằng các blog đang trở thành một trong những phương tiện diễn đạt quan trọng, đồng thời nó cũng tạo nên những mối lo ngại trong hàng ngũ báo chí chủ đạo.

Mối quan hệ giữa các chủ blog và các nhà báo là rất quan trọng. Một vài nhà báo chuyên nghiệp đã tham gia lĩnh vực này với nhiệt huyết cao độ. Một vài người khác thì lại không tham gia vào bất kỳ chủ đề nào.

Tôi bắt đầu tham gia đóng góp nội dung cho một blog lần đầu tiên cùng với một nhà báo của một hãng truyền thông Mỹ vào năm 1999, khi mà phần mềm xây dựng blog chỉ mới bắt đầu xuất hiện. Tôi đang chịu trách nhiệm viết bài về công nghệ, và blog đã được xuất hiện bên cạnh cột báo của tôi trên tờ Tin tức San Jose Mercury ở Thung lũng Silicon, California. Và từ đó, nó đã trở thành phần quan trọng nhất trong công việc của tôi. Tại sao lại như vậy? Vì nó cho phép tôi được đối thoại nhiều hơn với độc giả. Tôi đã học hỏi rất nhanh, thông qua việc viết các bài báo, các mẩu tin về công nghệ tại Thung lũng Silicon, trái tim của nền công nghiệp công nghệ cao, nơi mà các độc giả của tôi còn hiểu biết nhiều hơn tôi về lĩnh vực công nghệ, vì thế, việc đối thoại với họ qua blog cũng là một cách để học hỏi.

Từ đó, các blog dần dần thu hút sự chú ý của công chúng qua những tin tức kinh doanh. Dự án Pew Internet đã nhận thấy rằng các nhà báo Mỹ còn đọc các blog nhiều hơn cả độc giả nói chung. Điều này không có gì là ngạc nhiên vì các blog đóng vai trò gần như là các tạp chí thương mại và là một nguồn tài liệu qúy giá cho các phóng viên trong bất kỳ lĩnh vực nào.

Tuy nhiên, cho tới ngày nay, phần lớn các nhà báo chuyên nghiệp chưa phát hành các blog. Hình thức của các blog khuyến khích tiếng nói cá nhân khiến các nhà báo chuyên nghiệp có cảm giác không bình thường, bởi lẽ họ đã được đào tạo là phải biết kìm nén cảm giác cá nhân và không được để chúng chi phối bài viết. Các cột báo dành cho việc bày tỏ những quan điểm riêng là ngoại lệ của quy tắc chung nói trên, và những cột báo tin tức kinh doanh thường được dành cho một vị trị ưu tiên nhất trong các ấn phẩm in. Cách tiếp cận này cũng rất tốt đối với những nhà báo viết về các chủ đề khác, ví dụ như về giải trí.

Các blog cũng có thể khiến tin tức có một phẩm chất mà trước đây hiếm khi xuất hiện trong các tạp chí viết: đó là tính minh bạch. Mọi người thường hay muốn có những tin tức minh bạch về hoạt động của người khác nhưng lại hiếm khi chịu thổ lộ trung thực những công việc của mình. Điều này đã được thay đổi theo hướng tích cực hơn và các blog là công cụ hữu ích cho quá trình thay đổi đó. Ví dụ, blog của CBS News's PublicEye đã cung cấp những thông tin về các hoạt động của chính các phát thanh viên.

Các blog cũng hướng ra bên ngoài để theo dõi những tin tức nóng hổi mới xảy ra, ví dụ như các thảm họa thiên nhiên, hay các thông tin khác mà độc giả đang “đói tin” và trông chờ được đọc những tin tức mới nhất. Trong một số trường hợp đặc biệt, blog sẽ tạm thời thay thế trang chủ. Tờ New Orleans Times-Picayune buộc phải rời khỏi tòa soạn cũ cùng với các cư dân của thành phố vừa bị phá hủy bởi cơn bão Katrina, đã đảm bảo cho các độc giả của mình được thông tin đầy đủ thông qua blog khi bản báo in không thể phát hành được.

Đương nhiên là các blog do các nhà báo thực hiện chiếm một tỷ lệ nhỏ trong tất cả các blog. Một số chủ blog là các nhà báo xuất sắc, do đó họ phải cạnh tranh để có được các nguồn thông tin và được các độc giả chú ý. Bill Gates, người đồng sáng lập và chủ tịch tập đoàn Microsoft chỉ đồng ý cho các chủ blog phỏng vấn trên mạng trực tuyến. Các nhà lãnh đạo của những tập đoàn khác đã rút ra kinh ngiệm là các blog lớn có thể là một đường dẫn tuyệt vời để đến với công chúng.

Hiển nhiên là các công ty truyền thông được ví như những người hướng đạo cho các blog lớn. Một công ty truyền thông, Weblogs Inc., nhà sản xuất các blog lớn về các chủ đề thú vị như công nghệ và ôtô, đã được Time Warner's AOL đặt hàng với giá trị đơn đặt hàng lên tới 15 triệu đôla. Thậm chí còn có khả năng sẽ có thêm những thỏa thuận xa hơn thế.

Nhưng ngay cả nếu các tổ chức truyền thông lớn tìm cách thâu tóm trào lưu sử dụng blog thì họ cũng không thể thành công. Hiện nay, để thâm nhập thị trường này, rào cản tài chính gần như bằng 0. Bất kỳ ai có thời gian và có tài năng đều có thể xây dựng một blog – hay một địa chỉ mạng hoặc một hộp thư trực tuyến – mà không tốn kém xu nào.

Cũng là hiển nhiên khi việc sử dụng blog tăng lên lại gây ra sự băn khoăn và những lời phê phán về thái độ của các chủ blog luôn sẵn sàng nổ súng trước khi ngắm bắn. Tính cẩn thận và thói chơi đẹp đều không phải là những đức tính của các chủ blog này. Nhưng trong thị trường các ý tưởng thì các tin tức không chính xác sẽ bị phát hiện và đào thải, uy tín về chất lượng do đó sẽ tăng lên hoặc giảm đi đáng kể. Nói cách khác, độc giả của các blog này đang học cách hoài nghi một cách thích hợp những gì mà họ đã đọc được trên mạng trực tuyến.

Các blog và các phương tiện truyền thông phục vụ dân chúng sẽ không bị mất đi. Chúng trở thành một điểm đến tự do của công luận. Một câu châm ngôn có từ lâu đời trong giới truyền thông Mỹ đã nói rằng tự do báo chí thuộc về những ai sở hữu báo chí. Trong kỷ nguyên mới của truyền thông kỹ thuật số, tất cả chúng ta đều sở hữu báo chí và càng có nhiều tiếng nói trên báo chí càng tốt.

Các quan điểm được trình bày trong bài báo này không nhất thiết phản ánh quan điểm hay các chính sách của Chính phủ Hoa Kỳ.