Tư liệu dịch: Chính trị, xã hội và văn hóa Mỹ

NỀN CÔNG NGHIỆP ĐIỆN ẢNH NGÀY NAY
Tạp chí điện tử của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, tháng 6/2007

SÂN CHƠI CỦA NHỮNG GIẤC MƠ: PHIM THỂ THAO MỸ
David J. Firestein

Để phản ảnh tình yêu và sự đam mê các môn thể thao của người Mỹ, các nhà làm phim Mỹ liên tục lấy chủ đề là thể thao để gửi gắm những thông điệp còn lớn hơn cả bản thân những câu chuyện. Davi J. Firestein hiện nhân viên ngoại giao, gần đây làm cho  Vụ Đông Á- Thái Bình Dương, Bộ Ngoại giao Mỹ. Ông cũng là tác giả của ba cuốn sách và hơn 130 bài viết đã được xuất bản. Firestein giảng dạy tại Đại học Quan hệ Quốc tế Quốc gia Matxcova (MGIMO), Đại học Texas (Austin) và Đại học George Mason (Fairfax, Virginia).

Trên thế giới ít có quốc gia nào mà ở đó các môn thể thao nói chung, chứ không riêng một môn thể thao nào, lại ngấm sâu vào đời sống xã hội như ở Mỹ. Thể thao là một phần trong đời sống Mỹ, là một phần trong các cuộc trò chuyện, và trong từ vựng sử dụng hàng ngày. Nó phổ biến đến mức chúng ta có thể nghe thấy các nhà lãnh đạo quốc gia dùng lối nói ẩn dụ liên quan tới thể thao khi nói về các vấn đề của đất nước chẳng hạn như “cú ném quyết định”, “ghi điểm mạnh mẽ”, “bằng giá nào cũng phải ghi điểm” và “chơi gian lận”. Thậm chí, chiếc cặp màu đen nhỏ của Tổng thống chứa mã số để phóng tên lửa hạt nhân của Mỹ còn được gọi là “trái banh”.

Vai trò trung tâm của thể thao trong đời sống Mỹ được phản ánh một cách đầy đủ trong nền điện ảnh Mỹ đương đại. Trong nhiều thập kỷ, các nhà làm phim Mỹ đã khai thác thành công chủ đề thể thao để sản xuất ra những bộ phim hấp dẫn, cảm động, ấn tượng và đáng nhớ nhất trong lịch sử điện ảnh Mỹ. Truyền thống này bắt đầu từ nửa đầu thế kỷ 20, và đến nay vẫn còn được duy trì mạnh mẽ. Chỉ trong vài năm qua, Hollywood đã sản xuất ra những bộ phim được ưa thích và được đánh giá cao về hầu hết các môn thể thao lớn, từ bóng bầu dục, bóng rổ, bóng chày và khúc côn cầu cho đến quyền anh, đua ngựa và cả lướt sóng. Kể từ giữa thập kỷ 1970 đã có bốn bộ phim về thể thao giành được giải thưởng của Viện Hàn lâm, hay giải Oscar. Gần đây nhất là bộ phim Million Dollar Baby (Cô gái triệu đô, 2004) của đạo diễn Clint Eastwood nói về một nữ võ sỹ quyền anh. Phim đã giành được bốn giải Oscar, trong đó có giải thưởng dành cho phim có hình ảnh đẹp nhất (một vinh dự mà bộ phim này chia sẻ với hai bộ phim thể thao khác). Mặc dù phim thể thao Mỹ tận dụng được một chủ đề phổ biến để khám phá đầy đủ đời sống xã hội Mỹ và các sắc thái tâm lý của con người, nhưng chúng cũng giúp ta hiểu thêm nhiều mặt khác về những giá trị quan trọng đối với người Mỹ.

Trong những năm gần đây, bóng bầu dục - vốn là một mảng phụ quan trọng trong các phim thể thao - đã vượt qua bóng chày trở thành môn thể thao được đưa lên phim nhiều nhất. Trong vài năm qua, nhiều bộ phim về bóng bầu dục được làm nghiêm túc và có chất lượng cao đã được trình chiếu. Những bộ phim này đã khai thác rất nhiều chủ đề như vượt qua khó khăn (We Are Marshall - Đội bóng Marshall, 2006); làm việc cật lực để thực hiện ước mơ (Invincible - Không thể đánh bại, 2006); miệt mài theo đuổi sở thích (Friday Night Lights - Ánh sáng đêm thứ Sáu, 2004); vai trò của thể thao trong việc hàn gắn sự chia rẽ sắc tộc/giai cấp và xây dựng cộng đồng (Remember the Titans-Nhớ đội bóng Titan, 2000) và chiến thắng của sự trong trắng và tài năng thiên phú của một vận động viên trước chủ nghĩa thương mại ngu xuẩn và tính ích kỷ trong thể thao nhà nghề Mỹ (Any Given Sunday - Bất cứ ngày Chủ nhật nào, 1999). Với sự đa dạng về chủ đề như vậy thì thông điệp bao quát về bóng bầu dục trong những bộ phim này là: Bóng bầu dục - với quy mô, vẻ tráng lệ, thái độ cứng cỏi và sự cạnh tranh mãnh liệt - là sự phản ảnh hoàn thiện và sống động nhất về đời sống xã hội Mỹ.

Bóng rổ và bóng chày là những môn thể thao thu hút người xem thứ hai và thứ ba ở Mỹ, nhưng gần đây số lượng các bộ phim về hai môn thể thao này đã giảm xuống. Hai bộ phim về bóng rổ thành công nhất gần đây đều dựa trên những câu chuyện có thật khai thác đề tài hòa giải sắc tộc (Glory Road - Con đường danh vọng, 2006); tinh thần đồng đội và lòng tự trọng (Coach Carter - Huấn luyện viên Carter, 2005). Hoop Dreams (Giấc mơ lớn, 1994) - một bộ phim kinh điển khác về bóng rổ - là một trong số ít các bộ phim tài liệu về đề tài thể thao, đã lột tả rất chân thực cuộc sống nội đô ở Mỹ cũng như sức mạnh của những giấc mơ và hạn chế của thế giới thực. Bằng những cách riêng của mình, hai bộ phim về bóng rổ gần đây cùng có chung một thông điệp, đó là: không phân biệt màu da, không phân biệt thứ bậc xã hội, chúng ta có thể làm được những điều kỳ diệu nếu biết hòa mình vào tập thể và phấn đấu vì một mục tiêu cao cả hơn. Tuy nhiên, bộ phim Hoop Dreams còn muốn nói rằng ngay cả khi chúng ta làm đúng như vậy thì mọi việc cũng không hẳn sẽ dễ dàng. Trong khi đó bộ phim The Rookie (Tân binh, 2002) - một bộ phim lớn về bóng rổ cũng dựa trên một câu chuyện có thật - lại nhắc nhở chúng ta theo một cách rất Mỹ là đừng nghĩ bạn đã quá già để đạt được những giấc mơ, dẫu có những khó khăn ngăn cản bạn thực hiện những giấc mơ đó.

Từ lâu Hollywood đã rất hào hứng với quyền Anh. Ba bộ phim về quyền Anh được sản xuất những năm gần đây (Rocky Balboa - Võ đài đẫm máu, 2006; Cinderella Man - Anh chàng lọ lem, 2005 và Million Dollar Baby - Cô gái triệu đô, 2004) đều là những câu chuyện cổ điển về kẻ yếu (Phim Million Dollar Baby còn khai thác các chủ đề phức tạp khác). Chủ đề kẻ yếu - sở thích lâu năm của các nhà làm phim thể thao Mỹ - còn được mở rộng sang cả thi đấu khúc côn cầu tại Olympic (Miracle - Sự thần kỳ, 2004) và đua ngựa (Seabiscuit, 2003), trong đó các vận động viên đã giành được những chiến thắng ấn tượng dù phải đối mặt với những khó khăn rất lớn (trong phim Seabiscuit là một vận động viên đua ngựa).

Tựu chung lại, những bộ phim này đề cập nhiều đến các giá trị Mỹ, nhưng chúng cũng đánh trúng tâm lý khán giả nước ngoài, bởi thực chất chúng không nói nhiều về thể thao mà trái lại chúng đề cập đến một phần trong mỗi chúng ta khao khát được tham gia, cống hiến tất cả và sống với những giấc mơ của chính mình.

Để có thêm thông tin về mối quan hệ giữa thể thao và xã hội Mỹ, mời các bạn xem số tạp chí điện tử năm 2003 "Thể thao trong xã hội Mỹ" tại: http://usinfo.state.gov/journals/itsv/1203/ijse/ijse1203.htm.