Tư liệu dịch: Báo chí, truyền thông và công nghệ thông tin

TRUYỀN THÔNG TẠO SỰ THAY ĐỔI
Tạp chí điện tử của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, tháng 12/2007

TỪ BÁO CHÍ CÔNG DÂN ĐẾN TIN TỨC DO NGƯỜI SỬ DỤNG TẠO RA
Bertrand Pecquerie và Larry Kilman

Khi người sử dụng Internet ngày càng đóng góp nhiều thông tin hơn, các phóng viên chuyên nghiệp càng phải cảnh giác để đảm bảo tính chính xác và độ trung thực của thông tin.

Bertrand Pecquerie là Giám đốc diễn đàn Biên tập viên Thế giới có trụ sở tại Pari. Larry Kilman là Giám đốc phụ trách viễn thông của chi nhánh Hiệp hội Báo chí Thế giới. Thành viên của các tổ chức chuyên nghiệp này là biên tập viên và các nhà xuất bản của hơn 100 quốc gia.

Một cuộc cách mạng truyền thông đã nổ ra ngày 7/7/2005, mặc dù lúc đó nhiều người chưa nhận thức được.

Đó là ngày xảy ra vụ đánh bom khủng bố tầu điện ngầm ở Luân-đôn. Người dân chứng kiến sự kiện đó đã cung cấp cho các báo và các đài phát thanh, truyền hình vô số bức ảnh, đoạn băng video và các bản tường thuật những gì đã xảy ra. Nhiều hãng tin đã nhanh chóng sử dụng thông tin của khách hàng.

Nhưng có lẽ sự kiện gây chấn động lớn hơn là vụ nổ kho chứa xăng dầu Buncefield ở Anh ngày 11/12/2005. Sự kiện này gây ra phản ứng chưa từng có từ phía các nhà báo công dân. Họ đã gửi hàng nghìn thư điện tử, bức ảnh và băng video về thảm họa tới các trang web, rất lâu trước khi cánh phóng viên chuyên nghiệp tới được địa điểm xảy ra thảm họa vào lúc sáng sớm, cách Luân-đôn 43 km.

Ví dụ, BBC nhận được hơn 6.500 thư điện tử kèm theo băng video và những bức ảnh về vụ nổ và lửa bốc ngùn ngụt, với sức mạnh gấp 1.000 so với vụ đánh bom tàu điện ngầm ở Luân-đôn. Những bức ảnh và đoạn băng video đầu tiên được gửi tới chỉ vài phút sau khi vụ nổ xảy ra.

Người đứng đầu hãng tin BBC, Peter Clifton, đã phát biểu với trang tin MediaGuardian như sau về tác động của tin tức do người dân cung cấp: “Khối lượng tư liệu mà chúng tôi nhận được từ độc giả nhiều chưa từng có. Những đoạn băng video, bức ảnh và thư điện tử được tới tấp gửi về ngay khi vụ nổ xảy ra. Những tư liệu này đóng vai trò trụ cột trong cách thức chúng tôi đưa tin về các sự kiện xảy ra”.

Vào ngày xảy ra vụ nổ, nửa triệu người sử dụng đã truy cập trang web của BBC để xem ảnh và băng hình. Báo chí công dân đã trở thành một phần quan trọng và lâu dài trong lĩnh vực truyền thông.

Dân chủ hóa truyền thông

Ngày nay hiếm có hãng truyền thông nào lại không tham gia vào tiến trình mở rộng con đường hai chiều được tạo ra giữa các hãng tin và người sử dụng nhờ truyền thông kỹ thuật số. Việc có nhiều kênh cung cấp thông tin điện tử mới đã tạo cho mỗi người một bàn phím để họ tự soạn tin bài. Điều này đã trở thành hiện thực ở các nước phát triển, còn ở các nước đang phát triển phong trào này cũng đang gia tăng.

Như Dan Gillmor, người đi tiên phong trong lĩnh vực báo chí công dân đã nói: “Trong một thế giới mà các công cụ truyền thông có mặt ở mọi nơi, mà ở đây có hầu hết, bất cứ ai cũng có thể có mặt ở hiện trường vào bất cứ lúc nào”.

Năm này qua năm khác, sự phát triển của truyền thông kỹ thuật số đã dân chủ hóa việc xuất bản tin bài, tranh ảnh thuộc mọi thể loại mà trước đây báo in và báo hình nắm độc quyền.

Dưới đây là một số ví dụ:

• Trong vụ thảm sát tại Đại học Công nghệ Virginia ở Mỹ, các hãng thông tấn lớn, trong đó có cả CNN, thường xuyên mở các kênh nhận tin trực tiếp từ các trang nhật ký mạng của sinh viên và những người khác có mặt tại hiện trường, đưa tin bài một cách nhanh nhất, một việc không thể thực hiện được thông qua các nguồn tin khác.
• Ngày càng có nhiều người viết nhật ký mạng được mời làm khách danh dự tại nhiều sự kiện của giới truyền thông. Năm nay, khoảng 10% danh sách khách mời từ giới truyền thông đến dự Tuần lễ Thời trang New York là những người viết nhật ký mạng.
• Endemol, người xây dựng loạt chương trình truyền hình Big Brother (Đại ca), đã khởi động ở Hà Lan chương trình tin tức hàng ngày trên truyền hình với nội dung tin tức do người sử dụng tạo ra. Các nhà báo công dân gửi tin dưới dạng băng video, sau đó được tập hợp để trở thành bản tin “Tôi trên TV”.
• Ở Pune, Ấn Độ, Hiệp hội Báo chí Sakaal đã xây dựng “phụ trang công dân” hàng tuần. Phụ trang này hoàn toàn do độc giả tự viết. Biên tập viên Deendayal Vaidya cho biết: “Mọi người muốn đọc những tin tức tích cực, những việc làm tích cực bởi cuộc sống của họ đã quá vất vả rồi. Họ muốn được động viên tinh thần”. Khoảng 1.000 độc giả, chủ yếu là những người trước kia chưa từng viết lách, đã viết cho phụ trang này.
• Tờ báo Le Monde (Thế giới) nổi tiếng của Pháp đang cung cấp blog cho những người đặt mua báo này. Bên cạnh những mục tiêu khác, tờ báo muốn khuyến khích độc giả theo dõi ấn bản điện tử khi họ du hành, những tin bài hay nhất có thể truy cập qua những trang du lịch trên trang web của tờ báo.
• Ở Chi-lê, số lượng phát hành tờ báo quốc gia Las Ultimas Noticias (Thời sự) đã tăng 30% sau khi các biên tập viên của tờ báo kiểm tra những tin bài được đọc nhiều nhất trên trang web của họ và sau đó sử dụng một phần thông tin để quyết định những tin bài nào sẽ xuất hiện trên báo in. Mặc dù đây không phải là nội dung tin tức do người sử dụng tạo ra, nhưng nó cho thấy người sử dụng ngày càng có ảnh hưởng đối với sự lựa chọn nội dung đăng tải của các cơ quan thông tấn.
  

Khái niệm “báo chí công dân’ lần đầu tiên được đưa ra trong cuốn sách của Dan Gillmor xuất bản năm 2003 với tiêu đề Chúng tôi là truyền thông: Báo chí của nhân dân và vì nhân dân với nhận định rất nổi tiếng: “Tin tức không còn là bài giảng mà là một cuộc đối thoại”. Giống với cơ sở lập luận để xây dựng từ điển trực tuyến Wikipedia, lập luận của Gillmore là “kiến thức và sự hiểu biết của mọi người vượt xa hiểu biết của mỗi người về bất cứ lĩnh vực nào”.

Trong giai đoạn này, những dự án khởi đầu hợp tác làm tin với người dân đang có được động lực và uy tín. Người ta cho rằng nếu các báo bỏ qua những dự án đó, tức là họ đã tự rời xa một số độc giả lâu dài và từ bỏ phần lớn tương lai của họ.

Bạn tin ai?

Tuy nhiên, hiện nay sức hút của khái niệm “báo chí công dân” ngày càng giảm đi và dần được thay thế bằng khái niệm toàn diện hơn: “tin tức do người sử dụng tạo ra”. Như vậy là vấn đề không chỉ còn xoay quanh “báo chí” với tư cách một chuyên ngành với bộ quy tắc và đạo đức riêng biệt, khác với những quy tắc của những người viết nhật ký mạng, mà giờ đây không phải là đối thủ của phóng viên mà là những người xây dựng tin tức bổ sung.

Cụm từ “tin tức do người sử dụng tạo ra” cũng làm cho quan niệm về sự tham gia của công dân không còn ý nghĩa. Nội dung tin tức có thể do khách hàng, độc giả và cả các nhà bình luận tạo ra. Tuy nhiên, cần có các biên tập viên chuyên nghiệp để biến nội dung tin tức đó trở thành “tin tức báo chí”.

Việc có quá nhiều nguồn cung cấp tin là một thách thức lớn đối với ngành báo chí ngay từ những ngày đầu ra đời, đó là làm thế nào để xác định nguồn tin đó có chính xác hay không. Theo George Brock, biên tập viên The Times (Thời đại) của Luân-đôn ra thứ bảy hàng tuần, “vấn đề quan trọng nhất của độc giả khi đọc tin bài và bình luận là tự hỏi: Mình có tin nguồn tin này không? Đây là một bài kiểm tra cho thấy một số nguồn tin là đáng tin cậy, nhưng một số khác thì không. Những xã hội mở muốn duy trì tính mở luôn phải qua bài kiểm tra đó”. Sự xuất hiện của tin tức do người sử dụng tạo ra, một cuộc cách mạng văn hóa thực sự, mang đến cả cơ hội và những thách thức đáng kể đòi hỏi xã hội phải cảnh giác.

Ở khía cạnh tích cực, người dân giờ đây có quyền kiểm soát lớn hơn với cách thức và thời điểm tiếp nhận thông tin. Họ có thể từ chối hoặc tham gia nếu muốn. Công việc kinh doanh tin tức đang trở thành một cuộc đối thoại giữa nhà cung cấp và người tiếp nhận thông tin, chứ không phải sự áp đặt ý kiến và quan điểm chủ quan của một nhóm đặc quyền.

Ở khía cạnh tiêu cực, Internet đã mở ra những khả năng phổ biến thông tin mới chưa từng có và đôi khi còn tạo ra sự lũng đoạn thông tin nguy hiểm khó có thể ngăn chặn, nếu không muốn nói là không thể.

Hiện tượng này ngày càng đặt lên vai các phóng viên chuyên nghiệp gánh nặng trách nhiệm duy trì tiêu chuẩn cao đối với việc kiểm tra, xác định tính trung thực và khách quan của thông tin. Các biên tập viên đã phải dành rất nhiều thời gian để xác minh nội dung thông tin và những bức ảnh do người sử dụng cung cấp, và đây sẽ chỉ là phần việc tiêu tốn thêm thời gian của họ mà thôi. Ảnh và tin bài bình luận trên nhật ký mạng đòi hỏi phải được kiểm tra cẩn thận và thường xuyên.

Nếu những người viết nhật ký mạng không phải tuân thủ những quy định ngặt nghèo về đạo đức, thì ở cấp độ “nhật ký mạng chuyên nghiệp” nên có những quy định do cộng đồng xây dựng nên. Vụ bê bối của Huffington liên quan đến diễn viên người Mỹ George Clooney hồi tháng 3/2006 cho thấy cộng đồng mạng có những biện pháp kiểm soát và cân bằng mạnh mẽ. Khi Ariana Huffington đưa một bài viết lên mạng dựa trên một số lời bình luận của Clooney khi trả lời phỏng vấn trên truyền hình và phát tán bài báo như thể do chính Clooney viết ra và hậu quả là diễn viên này đã không giấu nổi sự bất bình. Mặc dù lúc đầu người thành lập mạng và tác giả Arianna Huffington cố chối cãi, nhưng cuối cùng cô buộc phải xin lỗi trước phản ứng mạnh mẽ của cộng đồng mạng.

Những nguyên tắc cơ bản trong các xã hội dân chủ của chúng ta và uy tín của truyền thông sẽ không còn nếu chúng ta không thể phân biệt được thông tin nào là thật và giả.

Do vậy, trách nhiệm của các cơ quan thông tấn là rất lớn. Hiện nay đa số độc giả vẫn thích đọc báo in với khoảng 1,6 tỉ độc giả của các nhật báo trên toàn cầu. Các cuộc thăm dò ý kiến liên tục cho thấy độc giả tin tưởng các hãng tin đã có tiếng và cảnh giác hơn đối với nhật ký mạng và tư liệu do người dân tạo ra.

Ví dụ, một nghiên cứu về độc giả do một tờ báo tự do Pháp 20 phút tiến hành cho thấy 2/3 số người được hỏi cho rằng thông tin của các trang tin trực tuyến “không thể coi là tin tức” và họ nghi ngờ tính “xác thực của chúng”.

Do vậy, cần gia tăng nhận thức của phóng viên nói riêng và người dân nói chung để giúp họ đánh giá giá trị và tính trung thực của thông tin mà họ nhận được.

Tại Hiệp hội Báo chí Thế giới (WAN) và Diễn đàn Biên tập viên Thế giới (WEF) chúng tôi cố gắng để ngành báo chí đánh giá được những diễn biến này và hiểu được chúng sẽ ảnh hưởng như thế nào đến các tổ chức của chúng tôi nói riêng và với xã hội nói chung.

Theo định kỳ, chúng tôi vẫn có những chiến dịch nhằm nhắc nhở công chúng về vấn đề cơ bản đang bị đe dọa khi chúng ta nói về quyền tự do truyền thông. Một trong những khẩu hiệu chiến dịch là “Tự do báo chí tức là tự do của công dân”. Điều đó chưa bao giờ đúng như bây giờ.

WAN và WEF đại diện cho các nhà xuất bản và các biên tập viên của hơn 100 quốc gia, đã cho ra đời 18.000 ấn phẩm, trong đó có hàng nghìn trang tin tức và nhật ký mạng trên Internet. Những địa chỉ như editorsweblog.org; sfnblog.org; trends-in-newsrooms.org hiện là một phần không thể thiếu được của ngành kinh doanh tin tức.

Những quan điểm trình bày trong bài viết này không nhất thiết phản ánh quan điểm hay chính sách của Chính phủ Mỹ.